تحلیل چرایی شعرنکوهی شاعران

نویسنده
دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه جیرفت
چکیده
سروده­ های شاعران نشان می­ دهد که آنان گاهی نسبت به شعر و شاعری اظهار ناخرسندی کرده­ و مقام شاعری را در مقایسه با دیگر پیشه­ ها پایین­تر دانسته ­اند، شاعران گاهی بیتی و یا ابیاتی و گاهی نیز اشعار مستقلی را به نکوهش شعر اختصاص داده ­اند. چرایی این امر، مسئلۀ اصلی این مقاله است که با بررسی آثار شاعران تا قرن هشتم هجری به شیوۀ توصیفی و تحلیلی بدان پاسخ داده می­ شود. پژوهش نشان می­ دهد که بخشی از این بدبینی­ها نسبت به شعر خاستگاه فلسفی دارد که به ماهیّت شعر بر می­ گردد. فراهم­ شدن شعر از قضایای متخیّل، محاکات و تقلیدی بودنِ آن که هیچ­گونه صدقی را موجب نمی­ گردد و به شکلِ تناقض­ و اغراق و دروغ ­در شعر جلوه می­ کند، مبنای فلسفی دارد. ستایش از حکمت و فلسفه و نکوهش شعر در برابر آن بازتاب همین نگاه فلسفی است. منشأ مهم دیگر شعرنکوهی اثرپذیری از برخی مؤلفه­ ها و گزاره­ های دینی است که موجب تشدید چنین نگاهی در میان شاعران نسبت به شعر و شاعری شده است. برتری شرع و مفاهیم شرعی نسبت به شعر یکی از دلایل اصلی شعرنکوهی از این دید است. کارکرد شعر و رفتار اغلب شاعران نظیر اختصاص ­یافتن اغلب اشعار به مدح، پرداختن شاعران به هجو و هزل­گویی، تکدّی ­کردن و طمع­ ورزیدن بیشتر شاعران، بی ­رونقی بازار شعر و شاعری در برخی از دوره‌ها و ناتوانی شعر از بیان معانی و مفاهیم از جمله عواملی است که موجب این بدبینی به شعر و شاعری شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن.
نهج­البلاغه؛(1425) صبحی الصالح، الطبعۀ الرابعۀ، القاهرۀ: دارالکتاب المصری، بیروت: دارالکتاب اللبنانی.
آزاد بلگرامی، غلام­علی؛(1271ه) خزانه عامره؛ بمبی.
آملی، شمس­الدین محمدبن محمود؛(1389) نفایس الفنون فی عرایس العیون، چ سوم، تهران: انتشارات اسلامیه.
ابن­سینا، حسین­بن عبدالله؛(1367) اشارات و تنبیهات(ج دوم: منطق)؛ ترجمه حسن ملکشاهی، تهران: سروش.
ابن­ماجه، محمدبن یزید؛(1419) سنن ابن­ماجه؛ المجلد الثانی، حقّق اصوله خلیل مأمون شیحا، بیروت: دارالمعرفۀ.
ابن­یمین فریومدی؛(بی‌تا) دیوان اشعار؛ تصحیح حسینعلی باستانی راد، تهران: سنایی.
اثیرالدین اخسیکتی؛(1337) دیوان؛ تصحیح رکن­الدین همایون فرّخ، تهران: کتابفروشی رودکی.
ارسطو؛(1343)  فن شعر؛ ترجمه عبدالحسین زرین­کوب، چ دوم، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
افلاطون؛(1398) آثار افلاطون؛ ج4، ترجمه محمدحسن لطفی و رضا کاویانی، چ چهارم، تهران: خوارزمی.
افلاطون؛(1383) جمهور؛ ترجمۀ فؤاد روحانی، چ نهم، تهران: علمی و فرهنگی.
امینی، عبدالحسین؛(1383) الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب؛ ج­2، چ هفتم، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
انوری، علی­بن محمد؛(1364) دیوان؛ به کوشش سعید نفیسی، چ سوم، تهران: انتشارات سکه پیروز.
اوحدی مراغی؛(1340)  کلیات(دیوان، منطق­العشاق، جام جم تصحیح سعید نفیسی، تهران: امیرکبیر.
بخاری، محمدبن اسماعیل؛(بی‌تا) صحیح البخاری؛ حقّقه اصوله طه عبدالرئوف سعد، قاهره: المکتبۀ الایمان، بی­تا.
ترمذی، محمدبن اسماعیل؛(بی‌تا) سنن الترمذی؛ بیروت: دار احیاء تراث العربی، بی­تا.
جمال­الدین اصفهانی، محمدبن عبدالرزاق؛(1320) دیوان؛ تصحیح حسن وحیددستگردی، بی­نا.
خاقانی، افضل­الدین؛(2537) تحفۀ العراقین؛ به اهتمام یحیی قریب، چ دوم، تهران: شرکت سهامی کتابهای جیبی.
خاقانی، افضل­الدین؛(1388) دیوان؛ تصحیح ضیاءالدین سجادی، چ نهم، تهران: زوار.
خان­لودی، شیرعلی؛(1377) تذکرۀ مرآۀ الخیال؛ به اهتمام حمید حسنی و همکاری بهروز صفرزاده، تهران: روزنه.
خواجوی کرمانی، کمال­الدین؛(1369) دیوان اشعار؛ به تصحیح احمد سهیلی خوانساری، چ دوم، تهران: پاژنگ.
دهخدا، علی­اکبر؛(1374)  امثال و حکم؛ ج سوم، چ هشتم، تهران: امیرکبیر.
دهخدا، علی­اکبر؛(1377)  لغت­نامه؛ تهران: دانشگاه تهران.
رشیدالدین وطواط؛(1339) دیوان؛ به تصحیح سعید نفیسی، تهران: کتابخانه بارانی.
سعدی، مصلح­بن­عبدالله؛(1385) کلیات سعدی؛ به تصحیح محمدعلی فروغی، تهران: هرمس.
سلمان ساوجی؛(1371) دیوان؛ تصحیح ابوالقاسم حالت، تهران: سلسله نشریات ما.
سنایی، مجدودبن آدم؛(1329) حدیقۀ الحقیقۀ و شریعۀ الطّریقۀ؛ تصحیح مدرس رضوی، تهران: چابخانه سپهر.
سنایی، مجدودبن آدم؛(1388) دیوان؛ به اهتمام محمدتقی مدرس رضوی، چ هفتم، تهران: سنایی.
سوزنی سمرقندی؛(1338) دیوان؛ تصحیح ناصرالدین شاه حسینی، تهران: امیرکبیر.
سیف فرغانی؛(1364) دیوان؛ تصحیح ذبیح الله صفا، چ دوم، تهران: فردوسی.
شافعی، محمدبن ادریس؛(1427) دیوان الامام الشافعی؛ جَمَعه و شَرَحه محمد عبدالرحیم، بیروت: دارالفکر.
شفیعی کدکنی، محمدرضا؛(1392) زبان شعر در نثر صوفیه؛ چ پنجم، تهران: سخن.
طباطبایی، محمدحسین؛(1374) تفسیر المیزان؛ ترجمه محمدباقر موسوی، ج 15، چ پنجم، قم: انتشارات اسلامى.
طوسی، خواجه نصیر؛(بی‌تا)  اساس­الاقتباس؛ به تصحیح مدرس رضوی، چ سوم، تهران: دانشگاه تهران.
طیّب، عبدالحسین؛(1369)  اطیب البیان فی تفسیر القرآن؛ ج 10، چ دوم، تهران: انتشارات اسلام.
ظهیر فاریابی؛(1381) دیوان؛ تصحیح امیرحسین یزگردی، به اهتمام اصغر دادبه، تهران: نشر قطره.
عباس قمی؛(1385) سفینۀ البحار؛ ج4، چ پنجم، قم: اسوه.
عبدالواسع جبلی؛(2536) دیوان؛ به اهتمام ذبیح­الله صفا، چ دوم، تهران: امیرکبیر.
عراقی، فخرالدین ابراهیم؛(1375) کلیات عراقی؛ تصحیح و مقدمه سعید نفیسی، چ هشتم، تهران: سنایی.
عطار نیشابوری، فریدالدین؛(1386) اسرارنامه؛ تصحیح محمد رضا شفیعی کدکنی، تهران: سخن.
عطار نیشابوری، فریدالدین؛(1368) دیوان عطار؛ به اهتمام تقی تفضّلی، چ پنجم، تهران: علمی و فرهنگی.
عطار نیشابوری، فریدالدین؛(1386) مصیبت­نامه؛ تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی، چ سوم، تهران: سخن.
عطار نیشابوری، فریدالدین؛(1389) منطق­الطیر؛ تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی، چ دهم، تهران: سخن.
عوفی، محمد؛(1324)  لباب­الالباب؛ به اهتمام ادوارد براون، لیدن.
عین­القضاۀ همدانی؛(1341) تمهیدات؛ تصحیح عفیف عسیران، تهران: دانشگاه تهران.
غزالی، محمد­بن­محمد؛(1392) احیاء علوم­الدین؛ ج2(ربع عادات)، ترجمه مؤیدالدین محمد خوارزمی، به کوشش حسین خدیو جم، چ هشتم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
فروزانفر، بدیع­الزمان؛(1387) سخن و سخنوران؛ تهران: زوار.
فروزانفر، بدیع­الزمان؛(1361)  احادیث مثنوی؛ چ سوم، تهران: امیرکبیر.
کاشانی، ملا فتح­الله؛(1374) تفسیر منهج­الصادقین؛ تصحیح ابوالحسن شعرائی، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
کسایی مروزی؛(1364) اشعار حکیم کسائی مروزی و تحقیقی در زندگانی و آثار او؛ مهدی درخشان، تهران: دانشگاه تهران.
کلینی، محمد بن یعقوب؛(1428)  الکافی؛ المجلد الاول، بیروت: منشورات الفجر.
کمال­الدین اصفهانی، اسماعیل؛(1348) دیوان؛ به اهتمام حسین بحرالعلومی، تهران: دهخدا.
گرکانی، محمدحسین؛(1377)  ابدع­البدایع؛ به اهتمام حسین جعفری، تبریز: احرار.
مسعود سعد سلمان؛(1339) دیوان؛ به تصحیح رشید یاسمی، تهران: انتشارات پیروز.
معزی، محمدبن عبدالملک نیشابوری؛(1318) دیوان؛ به اهتمام عباس اقبال، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
مکارم شیرازی، ناصر و جمعى از نویسندگان؛(1371) تفسیر نمونه؛ ج 18، چ دهم، تهران‏: دار الکتب الإسلامیه.
منوچهری دامغانی؛(1338) دیوان؛ به کوشش محمد دبیرسیاقی، چ دوم، تهران: زوار.
مولوی، جلال­الدین محمد؛(1389) فیه ما فیه؛ تصحیح بدیع­الزمان فروزانفر، چ سیزدهم، تهران:
    امیرکبیر.
مولوی، جلال­الدین محمد؛(1400) کلیات شمس؛ تصحیح بدیع­الزمان فروزانفر، چاپ چهارم، تهران: هرمس.
مولوی، جلال­الدین محمد؛(1388) مثنوی معنوی؛ 3ج، تصحیح رینولد نیکلسون، چ نهم، تهران: ققنوس.
ناصرخسرو؛ دیوان اشعار؛(1386) تصحیح نصراله تقوی، با مقدمه و تعلیقات تقی­زاده، دهخدا
    و مینوی، تهران: اساطیر.
نظامی گنجوی، الیاس­بن­یوسف؛(1362) دیوان قصاید و غزلیات؛ تصحیح سعید نفیسی، چ پنجم، تهران: فروغی.
نظامی گنجوی، الیاس­بن­یوسف؛(1392) مخزن­الاسرار؛ تصحیح حسن وحیددستگردی، به کوشش سعید حمیدیان، چ پانزدهم، تهران: نشر قطره.
وزین­پور، نادر؛(1374) مدح داغ ننگ بر سیمای ادب فارسی؛ تهران: معین.