جایگاه حمام به مثابۀ نهاد تبادل فرهنگی در ادبیات عامه

نوع مقاله : پژوهشی اصیل (کامل)

نویسندگان
1 دانشگاه تربیت مدرس
2 گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تربیت مدرس تهران ایران
چکیده
حمام افزون بر نقش بهداشتی و کاهش بیماریها در ابعاد فرهنگی و اجتماعی جایگاهی ویژه داشته و یکی از پررفت‌وآمدترین فضاهای جمعی به‌شمار می‌رفته است. با وجود پژوهشهای متعدد دربارۀ حمام ایرانی، بیشتر این مطالعات بر معماری، مردم‌شناسی یا کارکرد بهداشتی آن متمرکز بوده و ادبیات عامه مرتبط با حمام —شامل اشعار، ضرب‌المثلها، آیین‌ها و روایتهای عامیانه— کمتر به‌صورت مستقل بررسی شده است. این پژوهش با هدف پر کردن این خلأ جایگاه حمام را به‌عنوان نهادی برای تبادل فرهنگی در حوزۀ ادبیات عامه بررسی می‌کند. در این چارچوب، ابتدا اشعار عروسی و آوازهای مرتبط با مناسبات جشن و سرور تحلیل می‌شود که اجرای آنها با ویژگیهای معماری و آکوستیکی حمام بویژه پژواک و طنین صدا تناسب دارد؛ سپس حضور حمام به‌عنوان عنصری مکانی در شکل‌گیری داستانهای عامه از جمله حکایتهای جن و پری بررسی می‌شود. در ادامه، ۲۵۱ ضرب‌المثل مرتبط با حمام گردآوری و تحلیل شده‌است که بازتابی از نگرشها، باورها و تجربه‌های روزمرۀ مردم دربارۀ این فضا را نشان می‌دهد. روش تحقیق توصیفی‌-تحلیلی و مبتنی بر منابع کتابخانه‌ای و اسنادی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که اشعار، آیین‌ها و ضرب‌المثلهای مرتبط با حمام، بازتابی از حضور پررنگ این فضا در ذهن و زبان مردم است و جایگاه کارکنان گرمابه، ترس عمومی از تاریکی و نموری حمام و آداب برگزاری مراسم عروسی را آشکارا بازمی‌نماید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابن خلدون، عبدالرحمان؛ (1363) تاریخ ابن خلدون؛ ترجمۀ عبدالمحمد آیتی، ج 2-4، تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
اصفهانی، عمادالدین؛ (1375ق) خریده القصر و جریده العصر، تصحیح محمد بهجه الاثری و جمیل سعد؛ ج 6 و 12، بغداد: مطبوعات المجمع العلمی العراقی.
آل‌احمد، جلال؛ (۱۳۵۲) تات‌نشینهای بلوک زهرا؛ تهران: ارس.
پاپلی یزدی، محمدحسین؛ (1384) خاطرات شازده حمام: گوشه‌ای از اوضاع اجتماعی شهر یزد دهۀ 40–1330؛ مشهد: پاپلی.
پرتوی آملی، مهدی؛ (1385) چکیده‌های تاریخ؛ ج 1، تهران: اشاره.
پورکریم، هوشنگ؛ (۱۳۴۱) فشندک؛ تهران: دانشگاه تهران، دانشکده ادبیات، مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی.
پیرنیا، محمدکریم؛ (1374) آشنایی با معماری اسلامی ایران (ساختمان‌های درون شهری و برون شهری)؛ تهران: سروش دانش.
جاوید، هوشنگ؛ (1382) «موسیقی و حمام»؛ کتاب ماه هنر، ش 57 و 58، 44-47.
دانشنامۀ فرهنگ مردم ایران؛ (۱۳۸۹) زیر نظر محمود روح‌الامینی، ج ۳ (مدخل «حمام»، ص ۵۶۸-۵۸۱)، تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
دهخدا، علی‌اکبر؛ (1377) لغت‌نامه؛ به کوشش محمد معین و سید جعفر شهیدی، تهران: مؤسسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
ذوالفقاری، حسن؛ (1388) فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی؛ تهران: معین.
رضی، هاشم؛ (1371) آیین مهر (میترائیسم)؛ تهران: بهجت.
روح‌الامینی، محمود؛ (1386) حمام عمومی در جامعه و فرهنگ و ادب دیروز: نگرش و پژوهش مردم‌شناختی؛ تهران: اطلاعات.
سعیدی، سهراب؛(1386) فرهنگ مردم میناب؛ تهران: ائلشن.
شعبانی، امامعلی، جباره، سعیده؛ (1393) «حمام و کارکردهای اجتماعی آن در سده‌های میانه تاریخ ایران»؛ پژوهشنامۀ تاریخ اجتماعی و اقتصادی، 5(1)، 89-109.
صفی‌نژاد، جواد؛(1345) مونوگرافی ده طالب‌آباد؛ تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی.
طبسی، محسن؛ (1381) «بازخوانی وقف‌نامه و بررسی کالبدی مرکز محلۀ علیقلی‌آقا»؛ فصلنامه
    صفّه، ش 35، 93-121.
طبسی، محسن؛ (1392) آشنایی با گرمابه‌های ایران؛ مشهد: معاونت پژوهشی دانشگاه آزاد مشهد/سخن گستر.
طبسی، محسن؛ (1395) «حمام‌ها در ضرب‌المثل‌های فارسی»؛ فصلنامه فرهنگ و ادبیات عامه، ش 11، 129-152.
فاروقی، عمر؛ (بی‌تا). فرهنگ مردم سقز؛ سقز: ادارۀ فرهنگ و هنر.
قاسمی، مرضیه، حاتم، غلامعلی، و تهرانی، فرهاد؛ (1397) «بازشناسی جایگاه تاریخ و فرهنگ عامه در حمام‌های سنتی ایران (پیوستگی آداب، عادات و عقاید مرتبط با استحمام)»؛ پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، 12(22)، 133-152.
قرایی، یدالله؛ (1379) زنده جاری؛ تهران: زمستان.
مدنی پور، علی؛ (1387) فضاهای عمومی و خصوصی شهر؛ تهران: شرکت پردازش و برنامه ریزی شهری.
مشایخی، محمدجواد؛ (۱۳۸۸). فرهنگ مردم تایباد و باخرز؛ مشهد: محقق.
مقدسی، اقدس؛ (1394) آداب و رسوم مردم داراب: مراسم مذهبی، ازدواج، ضرب‌المثل‌ها، غذاها و شیرینی‌ها؛ شیراز: زبانکده کلام.
ملایی توانی، علیرضا، غلامپور، میثم؛ (1393) «حمام و استحمام در فرهنگ ایرانیان عصر قاجاریه (از آغاز تا مشروطه)»؛ مطالعات تاریخ فرهنگی، ش 21، 121-148.
میرنیا، علی؛ (۱۳۶۹) فرهنگ مردم (فولکلور ایران)؛ تهران: پارسا.
نجمی، ناصر؛ (1366) ایران قدیم و تهران قدیم؛ تهران: جانزاده.
نظامی عروضی سمرقندی، احمدبن عمر؛ (1380) چهارمقاله؛ به تصحیح علامه محمد قزوینی، تهران: جامی.
نظری داشلی‌برون، زلیخا و دیگران؛ (۱۳۸۴) مردم‌شناسی روستای ابیانه؛ تهران: پژوهشکده مردم شناسی.
هدایت، صادق؛ (۱۳۳۴) نیرنگستان؛ تهران: امیرکبیر.
یزدان‌پرست، حمید؛ (1386)  نامۀ ایران؛ تهران: اطلاعات.