مقایسه‌ آرای محمد و احمد غزالی در خصوص ماهیت و مختصات زبان

نوع مقاله : پژوهی اصیل

نویسندگان
1 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشکده‌ی ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران.
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ی ادبیات فارسی و زبان‌های خارجه، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
چکیده
.محمد و احمد غزالی، دو تن از اندیشمندان برجسته ایرانی در قرن ششم درباره ماهیت و مختصات زبان، نظریات قابل تأملی دارند. این جستار، که به­ شیوه توصیفی ـ تحلیلی و با رویکردی پدیدارشناختی نوشته شده ­است به بررسی و قیاس آرای این دو برادر در حوزه چیستی و مختصات زبان می ­پردازد و می­ کوشد تا به این دو پرسش پاسخ دهد: 1. در بحث آرای زبانی بویژه «ماهیت زبان» چه تشابه و افتراقاتی بین نظرهای دو برادر وجود دارد؟ 2. هریک از این اندیشمندان با چه رویکردی به تبیین مفهوم زبان می ­پردازند؟ نتایج این مطالعه نشان می­ دهد که بررسی مفهوم «چیستی زبان» هم در نگاه محمد و هم در نظرگاه احمد غزالی با مقوله «دل» گره خورده ­است؛ به تعبیری «دل» نقطه اشتراک دو نظرگاه است. در فرایند بررسی «زبان در معنای عام» هم نظر هر دو اندیشمند در رسیدن به ساحت «سکوت» به هم نزدیک می­ شود؛ اما احمد غزالی با توجه بیشتر به نمودهای باطنی زبان سرانجام به فراسکوت راه می­ برد. در بحث «زبان در معنای خاص»، محمد غزالی در طرح و شرح مفاهیم و مفردات زبانی رویکردی زبانشناختی دارد؛ یعنی همچون یک زبانشناس، زبان را به­ عنوان ابژه مورد بررسی قرار می­ دهد و به بازتابهای بیرونی زبان مانند گفتار و نوشتار توجه بیشتری نشان می‌دهد در حالی که رویارویی احمد غزالی با زبان، فلسفی و وجودی است و تفطن به بازیهای زبانی را به وجهی هستی­ شناسانه بازنمایی می­ کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابن­عربی، محمّدبن­علی؛ (بی­تا) الفتوحات المکیه (ج اول و دوم)؛ بیروت: دار صادر.
استیس، والتر ترنس؛ (1361) عرفان و فلسفه؛ ترجمه بهاءالدین خرمشاهی؛ چ دوم؛ تهران: سروش.
انصاری، خواجه عبدالله؛ (1365) رسائل جامع خواجه عبدالله انصاری؛ به­تصحیح وحید دستگردی، مقدمه و شرح سلطان حسین تابنده گنابادی؛ تهران: کتابفروشی فروغی.
تراسک، آر.اِل، و میبلین، بیل؛ (1382) زبان­شناسی؛ ترجمه حشمت­الله صباغی؛ تهران: شیرازه.
تقوی، احمد؛ (1384) بررسی اندیشه­های عرفانی احمد غزالی؛ تهران: امیرکبیر.
تیژه، زهره؛ (1393) مقایسه اندیشه­های احمد غزالی و حافظ؛ پایان­نامه کارشناسی ارشد؛ دانشگاه آزاد اسلامی کرمانشاه؛ استاد راهنما دکتر خلیل بیک­زاده.
روبینز، آر.اچ؛ (1378) تاریخ مختصر زبان­شناسی؛ ترجمه علی­محمّد حق­شناس؛ تهران: نشر مرکز.
دهخدا، علی­اکبر؛ (1377) لغتنامه دهخدا؛ زیر نظر محمد معین و سید جعفر شهیدی؛ پانزده جلدی؛ چ دوم؛ تهران: دانشگاه تهران.
سجادی، سیدجعفر؛ (1339) فرهنگ مصطلحات عرفا و متصوفه؛ تهران: چاپخانه مصطفوی.
سوسور، فردینان­دو؛ (1382) دوره زبان شناسی عمومی؛ ترجمه کورش صفوی؛ تهران: هرمس.
شجاری، مرتضی و زهرا گوزلو؛ (1392) «دل آدمی و مراتب آن در عرفان اسلامی»، ادبیات عرفانی
     و اسطوره­شناختی؛ س 9؛ ش 33؛ ص: 176 ـ 139.  
شفیعی کدکنی، محمدرضا؛ (1392) زبان شعر در نثر صوفیه؛ تهران: سخن.
صفوی، کورش؛ (1387) تأملی در افکار و آرای پدر زبان­شناسی نوین؛ قم: مؤسسه فرهنگی و
    اطلاع­رسانی تبیان.
عطار نیشابوری؛ (1384) تذکره­الاولیا؛ تصحیح، توضیح و فهارس محمد استعلامی؛ چ پانزدهم؛ تهران: زوار.
غزالی، احمد؛ (1376) مجموعه آثار فارسی احمد غزالی؛ به اهتمام احمد مجاهد؛ تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
غزالی، ابوحامد امام محمّدبن­محمّد؛ (1352) احیاء علوم­الدین؛ ج دوم و سوم؛ ترجمان مؤیّدالدّین محمّد خوارزمی؛ به­کوشش حسین خدیو جم، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
-------؛ (1360) جواهرالقرآن؛ به­کوشش حسین خدیوجم؛ چ دوم؛ تهران: بنیاد علوم انسانی.
-------؛ (1387) کیمیای سعادت؛ به­کوشش حسین خدیو جم؛ چ چهاردهم؛ تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
-------؛ (1994) مجموعه رسائل الامام محمد الغزالی؛ بیروت: دارالکتب علمیّه.
-------؛ (1364) مشکاۀ الانوار؛ ترجمه صادق آیینه­وند؛ تهران: امیرکبیر.
قشیری، عبدالکریم بن هوازن؛ (1381) رساله قشیریه؛ ترجمه ابوعلی حسن بن احمد عثمانی، تصحیح و استدراکات بدیع­الزمان فروزانفر؛ تهران: علمی و فرهنگی.
کلابادی، ابوبکر محمدبن­ابراهیم؛ (1386) خلاصه شرح تعرف؛ به­تصحیح احمدعلی رجایی؛ تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
مستملی بخاری؛ (1363) شرح التعرف لمذهب التصوف؛ تصحیح و تشحیه و مقدمه از محمد روشن؛ تهران: اساطیر.
میردار رضایی، مصطفی و فرزاد بالو؛ (1401) «ماهیت زبان و مفردات آن در اندیشه امام محمّد غزالی»؛ زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی؛ س 30، ش 93، ص: 328 ـ 307.
میرعمادی، سیّدعلی؛ (1382) شناخت ذهن و زبان در گذر زمان؛ تهران: ورجاوند.
ندرلو، بیت­الله؛ (1390) «نظریه­ی بازی­های زبانی ویتگنشتاین: یک نظرگاه فلسفیِ پست مدرن درباره زبان»، غرب­شناسی بنیادی؛ س 2، ش 1، ص: 100 ـ 87.
نوریان، مهدی و هاشم باقرزاده؛ (1396) «نقش تجلّی در مقامات سلوک»؛ پژوهشنامه عرفان؛ ش 16، ص: 253 ـ 221.
وبستر، راجرز؛ (1382) پیش­درآمدی بر مطالعه نظریه ادبی؛ مترجم الهه دهنوی؛ تهران: روزگار.
ویتگنشتاین، لودویگ؛ (1380) پژوهش­های فلسفی؛ ترجمه فریدون فاطمی؛ تهران: مرکز.
هایدگر، مارتین؛ (1397) هستی و زمان؛ ترجمۀ عبدالکریم رشیدیان؛ تهران: نی.
هجویری، علی­بن­عثمان؛(١٣٨٣) کشف المحجوب؛ تصحیح ژوکوفسکی و با مقدمه قاسم انصـاری؛ تهران: طهوری.