بررسی نشانه معناشناسی «گل مهتاب» نیما یوشیج براساس الگوی ساختارگرایانه ریفاتر

نوع مقاله : پژوهشی اصیل (کامل)

نویسندگان
1 دانش‌آموخته دکتری ربان و ادبیات فارسی دانشگاه بوعلی سینا. همدان. ایران
2 دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بوعلی سینا همدان
چکیده
. نشانه شناسی به­ عنوان رویکردی میان ­رشته­ ای تلقی می­ شود که به بررسی نظامهای نشانه ­ای اثر می ­پردازد. یکی از شاخه ­های بنیادی در حوزۀ نشانه ­شناسی شعر، نظریۀ مایکل ریفاتر است. به کارگرفتن الگوی نشانه ­شناختی ریفاتر در بررسی و دگرخوانی آثار ادبی، مخصوصاً شعر، نکات مهمی را دربارۀ آفرینش اثر و بازآفرینی آن از سوی خواننده روشن می­ کند. براساس این نظریه، خواننده در فرایند خوانش متن عامل بسیار مهمی به شمار می ­آید. در این الگو ابتدا اشعار به دو شیوۀ خوانش دریافتی و خوانش ناپویا بررسی می­ شود که در مرحلۀ اول به تحلیل معنا و در مرحلۀ بعدی به دلالتهای زبانی پرداخته می­ شود؛ سپس خواننده یا منتقد به تحلیل و دریافت تداعی­های واژگانی یا موضوعات کلیدی می ­پردازد و در نهایت به کشف شبکۀ معنایی اثر ختم می ­شود. در این پژوهش، شعر «گل مهتاب» یوشیج با استفاده از نظریۀ ریفاتر به روش تحلیل کیفی و با رویکرد خوانش پس­ کنشانه، انباشتها، منظومه ­های توصیفی مشخص شده و ماتریس پراکنده در کل شعر به دست آمده و در نهایت ساختار معنایی روشن شده است. هدف مقاله این است که نشان دهد الگوی ساختارگرای ریفاتر در تحلیل شعرگل مهتاب تا چه اندازه به خوانش خلاق شعر منتهی، و تکثر روایی در شعر نیما چگونه باعث فضای سیال گفتمان می‌شود. نتیجۀ پژوهش بیانگر این نکته است که انباشت اصلی شعر بر محور «تغییر و تحول» و «انقلاب» می­ چرخد و منظومه­ های «یأس و ناامیدی» در کنار شبکۀ ساختاری درد و رنج و ناامیدی و تاریکی، شکل گرفته است و تقابل و صف­آرایی انبوهی از واژه­ ها و مفاهیم را به ذهن خواننده متبادر می­ کند. هم ­چنین نشان می­دهد که زبان شعری یوشیج، پیچیده ­تر از شاعران هم عصر او است به‌گونه‌ای که می­توان با استفاده از نظریۀ ریفاتر بخوبی به لایه ­های درونی معنا در شعرش نفوذ و ساختار معنایی را درک کرد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آلن، گراهام؛(1385) بینامتنیت؛ ترجمۀ پیام یزدانجو، تهران: نشر مرکز.
برسلز، چارلز؛(1386) درآمدی بر نظریه‌ها و روش‌های نقدادبی؛ ترجمة مصطفی عابدینی فرد، تهران: نیلوفر.
پورنامداریان، تقی؛ (1389) خانه­ام ابری است؛ چ ششم، تهران: مروارید.
سجودی، فرزان؛ (1393) نشانه‌شناسی کاربردی؛ چ سوم، تهران: علم.
سلدن، رامان؛ (1384) راهنمای نظریه ادبی معاصر؛ ترجمة عباس مخبر، چ سوم، تهران:طرح نو.
کالر، جاناتان؛ (1390) درجست‌وجوی نشانه‌ها(نشانه شناسی،ادبیات،واسازی)؛ ترجمة لیلاصادقی،تینا امراللهی، چ دوم، تهران:علم.
گیرو، پی­یر؛ (1390) نشانه‌شناسی؛ ترجمة محمدنبوی، چ چهارم تهران:آگاه.
مکاریک، ایرناریما؛ (1388) دانشنامۀ نظریه­های ادبی معاصر؛ ترجمۀ مهران مهاجر و محمد نبوی، چ سوم، تهران:آگه.
مقالات
آیتی، اکرم؛(1392) «بررسی نشانه­معناشناسی گفتمان در شعر «پی­دارو چوپان» نیما یوشیج»؛ جستارهای نوین ادبی؛ ص 124-105.
انوشیروانی،علیرضا؛ (1384) «تأویل نشانه شناختی ساختارگرای شعر زمستان اخوان»؛ مجلۀ پژوهش زبان‌های خارجی دانشگاه تهران؛ ص5-20.
برکت، بهزاد؛ افتخاری، طیبه؛ (1389) «نشانه­شناسی شعر: کاربست نظریة مایکل ریفاتر بر شعر ای مرز پرگهر فروغ فرخزاد»؛ فصلنامۀ پژوهش‌های زبان و ادبیات تطبیقی دانشگاه تربیت مدرس تهران؛ ص109-130.
پاینده، حسین؛ (1387) «نقد شعر آی آدم‌ها سرودۀ نیما یوشیج از منظر نشانه­شناختی»؛  فصلنامة فرهنگستان تهران ؛ ص 113-95.
پورنامداریان، تقی. (1387)، «بلاغت مخاطب و گفت‌وگوی با متن»؛ فصلنامة تخصصی نقدادبی دانشگاه تربیت مدرس تهران ؛ ص11-37.
خواجوی، مهوش؛ طهماسبی، فرهاد؛ (1393) «بررسی نشانه­شناختی شعر «مسافر» سپهری بر مبنای نشانه­شناسی ساختارگرا؛ الگوی ریفاتر و یاکوبسن»؛ پژوهش­های زبانشناختی در زبان­های خارجی، دورۀ 4، ص 242-215.
شعیری، حمیدرضا؛ (1388)«ازنشانه‌شناسی ساختگرا تا نشانه-معناشناسی گفتمانی»؛ فصلنامة تخصصی نقدادبی دانشگاه تربیت مدرس تهران؛ ص 51 -33.
فیاض­منش،پرند؛ صفایی سنگری،علی؛ (1395)«خوانش شعر نوبت براساس رویکرد نشانه‌شناسی
     مایکل ریفاتر»؛ فصلنامۀ علمی پژوهشی پژوهشهای زبان و ادبیات فارسی؛ ص159-139.
نبی لو، علیرضا؛ (1390) «کاربرد نظریة نشانه‌شناسی مایکل ریفاتر در تحلیل شعر ققنوس نیما»؛ مجله پژوهش زبان شناختی در زبان‌های خارجی دانشگاه تهران ؛ص 94-81 .