سازوکارهای معنی‌آفرینی در زبان عطار از دیدگاه دستور شناختی لانگاکر (مطالعۀ موردی: ساختهای کنایی)

نوع مقاله : پژوهی اصیل

نویسندگان
1 پژوهشگر پسادکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تربیت مدرس
2 دانشیار گروه زبان شناسی همگانی دانشگاه تربیت مدرس
چکیده
این پژوهش با هدف بررسی سازوکارهای شناختی در تولید و درک عبارات کنایی در حکایات عطار و تبیین چگونگی خوانش غیرمتعارف این کنایات در خدمت معنی‌آفرینی عرفانی انجام شده است. با استفاده از رویکرد تحلیلی-کاربردی و چارچوب نظری دستور شناختی لانگاکر بویژه مفهوم «فضای گفتمان جاری» و اصول «تجزیه‌پذیری و ترکیب‌پذیری معنایی»، کنایات در آثار منتخب عطار مورد تحلیل کیفی قرار گرفته‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که فرایند معناسازی خلاقانه کنایات در زبان عرفانی عطار را می‌توان در قالب یک الگوی مفهومی چهار لایه‌ای توصیف کرد: لایه ورودی، لایه ساختار‌های شناختی، لایه پردازش و لایه خروجی و بازخورد. برخلاف رویکرد سنتی بلاغت، عطار با بهره‌گیری همزمان از وجوه لازمی و ملزومی کنایه و خروج هدفمند از بافت مورد نظر گوینده به معناسازی خلاقانه می‌پردازد. این خوانش نوآورانه بر اساس سازوکارهای شناختی گوناگونی چون استعاره و مجاز مفهومی، چرخش نمابرداری و آمیختگی مفهومی صورت می‌گیرد. کارکردهای این رویکرد در سه سطح قابل بررسی است: نقد گفتمانهای رایج، بیان مفاهیم پیچیده عرفانی به زبانی ساده و ایجاد شگفتی در مخاطب. این پژوهش نشان می‌دهد که رویکرد شناختی می‌تواند به فهم عمیقتر ارتباط بین زبان، اندیشه و تجربه عرفانی در متون کلاسیک فارسی کمک کند و افقهای جدیدی را در مطالعات زبانشناختی متون عرفانی بگشاید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابن‌قتیبه؛ (1973) تأویل مشکل القرآن؛ تحقیق احمد صقر، الطبعه الثانیه، القاهره: دارالتراث.
ابی‌هلال العسکری؛(1319ق) الصناعتین و الکتابه و الشعر؛ مطبعه محمود بک الکائنه فی جاده
    ابی‌السعود فی الاستانه العلیه.
اونز، وی­ویان و گرین، ملانی؛ (1400)  الف-ب زبان­شناسی شناختی [1]؛ ترجمه چهانشاه میرزابیگی،تهران: آگاه.
تصدیقی، سمیه؛ (1400) «بررسی تطبیقی استعاره شناختی عشق در مثنوی­های عطار و مثنوی مولانا». دوفصلنامه بلاغت کاربردی و نقد بلاغی. 6(1)، ص34-11.
تفتازانی هروی، سعدالدین مسعود؛ (1407 ق) المطوّل فی شرح تخلیص المفتاح. قم: کتابخانه مرعشی نجفی.
جامى، عبدال‍رح‍م‍ن‌ب‍ن‌ اح‍م‍د؛(1858)  نفحات­الأنس؛ کلکته: مطبعه لیسى.
الجرجانی النحوی، عبدالقاهر؛(1366ق) دلائل الاعجاز؛ تصحیح السید محمدرشید رضا، الطبعه ثالثه، مطبعه المنار.
رفایی قدیمی مشهد، رضا و غلامحسین‌زاده، غلامحسین؛ (1401) «بررسی کاربرد مقوله‌های دستور شناختی در تحلیل شیوۀ روایت اشعار فارسی»؛ دو فصلنامه روایت شناسی، س 6، ش 11، ص 143-184.
 زاید، علی عشری؛ (2004)  البلاغة العربیة تاریخها مصادرها مناهجها؛ القاهرة، مکتبة الآداب.
سراج، اشرف و پناهی، مهین؛ (1400) «بررسی مفهوم «وقت» در متون صوفیانه از دیدگاه معنی‌شناسی شناختی»؛ مطالعات عرفانی، س 17، ش 2، ص 233-250.
عباسی، زهرا؛ (1397) «استعاره مفهومی عشق و خوشه های معنایی مرتبط با آن در تذکره الاولیای عطار»؛ پژوهش­های ادب عرفانی (گوهر گویا)،2؛ ص117 -146.
عضوامینیان، نگار؛ قوام، ابوالقاسم و اشرف‌ امامی، علی؛ (1400) «معنی‌شناسی ‌شناختی عدم در معارف بهاءولد»؛ مجله ادیان و عرفان، س 54، ش 2، ص 387-404.
عطار، شیخ فرید الدین؛ (1389) اسرارنامه؛ مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی‌کدکنی، تهران: سخن.
‏عطار، شیخ فرید الدین؛(1388) الهی‌نامه؛ مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی‌کدکنی، تهران: سخن.
ع‍طار، م‍ح‍مدب‍ن‌ ابراهی‍م؛(1385) تذکره‌ الاولیا‌ء؛ با استفاده از نسخه نیکلسن چاپ لیدن، بامقدمه قزوینی، ت‍ه‍ران‌: صفی‌علیشاه‏.
ع‍طار، م‍ح‍م‍دب‍ن‌ اب‍راهی‍م؛(1386) مصیبت­نامه؛ م‍ق‍دم‍ه‌، ت‍ص‍حی‍ح‌ و ت‍ع‍لی‍ق‍ات‌ م‍ح‍م‍درض‍ا ش‍فی‍ع‍ی‌ ک‍دک‍نی‌، ت‍ه‍ران‌: س‍خ‍ن‌‏.
ع‍طار، م‍ح‍م‍دب‍ن‌ اب‍راهی‍م؛(1387) م‍ن‍طق‌ ال‍طی‍ر؛ م‍ق‍دم‍ه‌، ت‍ص‍حی‍ح‌ و ت‍ع‍لی‍ق‍ات‌ م‍ح‍م‍درض‍ا ش‍فی‍ع‍ی‌ ک‍دک‍نی‌، ت‍ه‍ران‌: س‍خ‍ن‌‏.
همایی، جلال‌الدین؛(1363)  فنون بلاغت و صناعت ادبی؛ چاپ دوم، تهران: توس.
Barsalou, L. W؛(1987) The instability of graded structure: Implications for the nature of concepts. In U. Neisser (ed.), Concepts and Conceptual Development: Ecological and Intellectual Factors in Categorization. Cambridge, UK: Cambridge University Press, 101-140.
Carter, R. & McCarthy, M؛ , Vocabulary and Language Teaching, London: Longman.
Coulson, Seana, and Marta Kutas.(1988) “Getting it: Human event-related brain response to jokes in good and poor comprehenders”. In Neuroscience Letters, 316: 71-74.
Evans, Vyvyan; and Melanie Green؛(2006) Cognitive Linguistics: an Introduction. Edinburgh University Press.
Evans, Vyvyan؛ (2007)“Towards a cognitive compositional semantics: An overview of LCCM theory”. In Further insights into Semantics and Lexicography, edited by Ulf Magnusson, Henryk Kardela, and Adam Glaz, 11-43. Wydawnictwo UMCS.
Gibbs, Raymond, and Nandini Nayak؛(1989) Psycholinguistic studies on the syntactic behavior of idioms. Berlin/New York: Walter de Gruyter.
Gibbs, Raymond؛(2012) “Articles, Context and Cognition”. In Words in Contexts: from Linguistic Forms to Literary Functions, edited by Przemys􀃡aw􀃠ozowski and Anna W􀃡odarczyk-Stachurska, 83-90. Technical University of Radom.
Gibbs؛(2010) “Stability and variation in linguistic pragmatics”. In Pragmatics and Society, 1; 32-49.
Glaz, Adam؛(2002) The Dynamics of Meaning: Explorations in the Conceptual Domain of Earth. Lublin: Maria Curie-Sklodowska University Press.
Keyser, B & Bly, B. M؛ (1999) “Swimming against the current: Do idioms reflect conceptual structure?”, Journal of Pragmatics, 31: 1559-1578.
Langacker, R. W؛(1987) Foundations of Cognitive Grammar: Theoretical Prerequisites. Stanford, CA: Stanford University Press.
Langacker؛(2008) Cognitive grammar: A basic introduction. Oxford: Oxford University Press.
Langacker؛ (1991)Foundations of Cognitive Grammar, Volume II. Stanford, CA: Stanford University Press.
Laval, V؛(2003) Idiom comprehension and metapragmatic knowledge in French children. Journal of Pragmatics, 35, 723-739.
Moon, R؛(1998) Fixed Expressions and Idioms in English: A Corpus-Based Approach. Oxford: Clarendon.
Nunberg, G., Sag, I. A., & Wasow, T؛(1994) Idioms. Language, 70, 491-534.
Turner, M؛(1991) Reading Minds: The Study of English in the Age of Cognitive Science. Princeton, NJ: Princeton University Press.