بررسی و تحلیل انتقادی تمایزات «حسن ‌اعتذار از حسن طلب»

     یکی ­از درون­مایه ­های شعر فارسی که پیوند دیرینه­ ای با شعر ستایشی دارد، حاجت­ خواستن و رفع نیاز است که شاعران، این درون­مایه را به شکل آرایه­ ای ادبی درآورده­ و به چگونگی بیان آن، بسیار اندیشیده­ اند. بلاغیان نیز از دیرباز به این مضمون، توجّه و با تعیین اصولی برای بیان آن، تلاش کرده­ اند تا به شاعران در این زمینه، یاری برسانند؛ چنان­که این­ آرایه، نزد علمای بلاغت به حسن­ طلب، ادب سؤال، براعت طلب و خوش­ خواهشی معروف شده است. از سویی، برخی از علمای بلاغت در کنار حسن­ طلب، به آرایه دیگری به نام حسن­ اعتذار قائل شده­ و با تعاریف و برشمردن ویژگی­ هایی، این دو را از هم جدا نموده­ اند. در این مقاله، ضمن بررسی و تحلیل تعاریف حسن­ طلب و حسن ­اعتذار در آثار بلاغی و اشعار عربی و فارسی و نقد آن­ ها بر پایه نمونه­ های به­ کار رفته در سروده­ های شاعران، این امر اثبات می­ شود که حسن ­اعتذار را به دلایل نوع ارتباط مادی و معنوی شاعر با ممدوح، شامل اعتذار برای عفو و بخشایش، عذر از عدم ­خدمت­، اعتذار از نپذیرفتن عطا، عذر از اطناب سخن و طلب نوازش، اعتذار از ردّ درخواست دیدار، عذر از کوتاهی زبان شعر و اعتذار از خطا و گناه ناکرده، نباید آرایه­ ای جدا از حسن­ طلب دانست؛ لذا جداکردن این دو آرایه بر اساس نوع طلب و خواسته، مبنای علمی دقیقی نمی­ تواند داشته باشد.