بررسی و تحلیل انتقادی تمایزات «حسن ‌اعتذار از حسن طلب»

نوع مقاله : پژوهی اصیل

نویسندگان
دانشگاه شهید چمران اهواز
چکیده
یکی ­از درونمایه­های شعر فارسی، که با شعر ستایشی پیوند دیرینه­ای دارد، حاجت­خواستن و رفع نیاز است که شاعران، آن را به شکل آرایه­ای ادبی درآورده­ و به چگونگی بیان آن بسیار اندیشیده­اند. بلاغیان نیز از دیرباز به این مضمون، توجّه و با تعیین اصولی برای بیان آن تلاش کرده­اند تا به شاعران در این زمینه، یاری برسانند؛ چنانکه این­آرایه، نزد علمای بلاغت به حسن­ طلب، ادب سؤال، براعت طلب و خوش­خواهشی معروف شده است. از سویی، برخی از علمای بلاغت در کنار حسن­ طلب به آرایة دیگری به نام حسن­ اعتذار قائل شده­ و با تعاریف و برشمردن ویژگیهایی، این دو را از هم جدا کرده­اند. در این مقاله، ضمن بررسی و تحلیل تعاریف حسن­ طلب و حسن ­اعتذار در آثار بلاغی و اشعار عربی و فارسی و نقد آنها بر پایة نمونه­های سروده­های شاعران، این امر اثبات می­شود که حسن ­اعتذار را به دلایل نوع ارتباط مادی و معنوی شاعر با ممدوح، شامل اعتذار برای عفو و بخشایش، عذر از عدم ­خدمت­، اعتذار از نپذیرفتن عطا، عذر از اطناب سخن و طلب نوازش، اعتذار از ردّ درخواست دیدار، عذر از کوتاهی زبان شعر و اعتذار از خطا و گناه ناکرده، نباید آرایه­ای جدا از حسن­ طلب دانست؛ لذا جداکردن این دو آرایه بر اساس نوع طلب و خواسته، مبنای علمی دقیقی نمی­تواند داشته باشد.

کلیدواژه‌ها
موضوعات

ادیب صابر ترمذی؛ (1331) دیوان؛ تصحیح محمّدعلی ناصح، تهران: خاور.
ازرقی هروی، ابوبکر جعفر بن اسماعیل؛(1336) دیوان؛ تصحیح سعید نفیسی، تهران: کتابفروشی زوّار.
اصفهانی، جمال­الدّین­محمّدبن­عبدالرزاق؛ (1362) دیوان؛ تصحیح حسن وحید دستگردی. تهران: انتشارات کتابخانه سنایی.
اصفهانی، کمال­الدّین اسماعیل؛ (1348) دیوان؛ به­اهتمام حسین بحرالعلومی؛ تهران: انتشارات کتابفروشی دهخدا.
انوری ابیوردی، اوحدالدّین؛ (1364) دیوان؛ به­اهتمام محمّدتقی مدرس­رضوی، چ2، تهران: علمی وفرهنگی.
بهار، محمّدتقی؛ (1386) سبک شناسی؛ چ2، تهران: انتشارات زوّار.
بیلقانی، مجیرالدین؛ (1358) دیوان؛ تصحیح محمّد آبادی، تبریز: انتشارات دانشگاه تبریز.
تشکری، منوچهر و همکاران؛ (1398) «نقد و تحلیل تعاریف حسن طلب همراه با دریافتی تازه از آن»؛ بوستان ادب(شعرپژوهی)، ش40، تابستان، ص 76-53.
ـــــــــــ؛ (1400) «بررسی و تحلیل شیوه­های هنری بیان حسن طلب در شعر فارسی از آغاز تا قرن هشتم»؛ بلاغت کاربردی و نقد بلاغی، ش1، بهار و تابستان، ص 164-139.
الجندی، درویش؛ (1970) ظاهره التکسب و اثرها فی الشعر العربی و نقده؛ مصر: دارالنهضه.
حافظ شیرازی، شمس­الدین محمّد؛ (1362) دیوان؛ به­اهتمام محمّد قزوینی و قاسم غنی، تهران: زوّار.
حسینی­نیشابوری، عطاءالله­؛ ­(1385) بدایع­الصنایع؛ تصحیح ­رحیم ­مسلمانیان­ قبادیانی، تهران: موقوفات ­محمود افشار.
الحلاوی، علی­بن­محمّد؛ (1341) دقائق­الشّعر؛ تصحیح وحواشی سیّدکاظم امّام، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
خزائلی، محمد و حسین سادات­ناصری؛ (1334) بدیع و قافیه؛ تهران: مؤسسه مطبوعاتی امیرکبیر.
دهلوی، امیرخسرو؛ (1361) دیوان؛ به­کوشش م. درویش، تهران: انتشارات جاویدان.
الذبیانی، نابغه؛ (1994) دیوان؛ تصیحح عمر فاروق الطبّاع، بیروت: دارالقلم.
رادویانی، محمّدبن عمر؛ (1949) ترجمان ­البلاغه؛ تصحیح محمّد آتش، تهران: اساطیر.
شمس­قیس­رازی؛ (1314) المعجم ­فی ­معاییر اشعارالعجم؛ تصحیح محمد بن ­عبدالوهاب قزوینی، تهران: مؤسسه خاور.
راستگو، سیدمحمّد؛ (1376) هنر سخن­آرایی؛ کاشان: انتشارات مرسل.
رامی، شرف­الدین­حسن؛ ­(1341) حقایق الحدائق؛ تصحیح محمد کاظم امام، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
رودکی­سمرقندی، جعفربن­محمد؛ (1387) دیوان؛ تصحیح نصرالله­ امامی، چ2، تهران: فرهنگ و تمدن ایران­زمین.
سعد سلمان، مسعود؛ (1364) دیوان اشعار؛ به­اهتمام مهدی نوریان، اصفهان: انتشارات کمال.
سعدی، مصلح­الدین؛ (1385) کلیات سعدی؛ تصحیح محمدعلی فروغی، تهران: انتشارات هرمس.
شمس­العلمای­گرگانی، ­محمدحسین؛ (1377) ابدع­الابدایع؛ به­اهتمام حسین جعفری، تبریز: انتشارات احرار.
شمیسا، سیروس؛ (1368) نگاهی تازه به بدیع؛ تهران: انتشارات فردوس.
صائب تبریزی، میرزا محمدعلی؛ (1371) دیوان؛ به­کوشش محمد قهرمان، تهران: علمی و فرهنگی.
صادقیان، محمدعلی؛ (1388) زیور سخن در بدیع فارسی؛ یزد: انتشارات دانشگاه یزد.
ضیف، شوقی؛ (1364) العصر الجاهلی؛ ترجمه علیرضا ذکاوتی­قراگزلو، تهران: انتشارات امیرکبیر.
طالب آملی؛ (1346) دیوان؛ تصحیح محمد طاهری شهاب، تهران: انتشارات کتابخانه سنایی.
عدی بن زید؛ (1965) الدیوان؛ تحقیق محمد جبار المعیبد، بغداد: دار الجمهوریه.
العسکری، ابوهلال؛ (1994) دیوان المعانی؛ ج1، لبنان: دارالکتب العلمیه.
عوفی، محمّد؛ (1335) لباب الالباب؛ به­کوشش سعید نفیسی، تهران: کتابفروشی ابن سینا.
غزنوی، سیّدحسن؛ (1362) دیوان؛ تصحیح محمّدتقی مدرس­رضوی، چ2، تهران: انتشارات اساطیر.
فاریابی، ظهیرالدین؛ (1381) دیوان؛ تصحیح امیرحسن یزدگردی، به­اهتمام اصغردادبه، تهران: نشر قطره.
فرخی سیستانی، علی­بن­جولوغ؛ (1363) دیوان؛ به­کوشش­ محمّد دبیرسیاقی، چ3، تهران: کتابفروشی زوّار.
فروغی بسطامی، میرزا عباس؛ (1342) دیوان؛ به­کوشش حسین نخعی، تهران: موسسة مطبوعاتی امیرکبیر.
فشارکی، محمّد؛ (1379) نقد بدیع؛ تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه­ها(سمت).
قاآنی شیرازی، میرزا حبیب­اله؛ (1363) دیوان؛ تصحیح ناصر هیری، تهران: انتشارات گلشایی.
کزازی، میرجلال­الدّین؛ (1389) زیبایی­شناسی سخن پارسی؛ تهران: نشر مرکز.
محبّتی، مهدی؛ (1380) بدیع نو؛ تهران: سخن.
المدنی، صدرالدین­بن­معصوم؛ (1389ه.ق.) انوارالربیع فی انواع البدیع؛ نجف اشرف: مطبعه ­النّعمان.
معزّی نیشابوری، محمّدبن­عبدالملک؛ (1362) دیوان کامل؛ تصحیح ناصر هیری، تهران: نشر مرزبان.
موسوی­نژاد، سید رضا؛ (1374) «اعتذاریات عدی بن زید العبادی و  نابغه ذبیانی»؛ پایان­نامه دورة کارشناسی ارشد. دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد.
مهستی گنجوی؛ (1347) دیوان؛ به­اهتمام طاهر شهاب، چ3، تهران: انتشارات کتابخانه ابن سینا.
نشاط، سیدمحمّد؛ (1342) زیب سخن در بدیع فارسی؛ تهران: شرکت سهامی چاپ و انتشارات کتاب ایران.
نظیری نیشابوری، محمدحسین؛ (1340) دیوان؛ تصحیح مظاهر مصفّا، تهران: کتابخانه­های امیرکبیر و زوّار.
وحشی­ بافقی، کمال­الدین؛ (1353) دیوان؛ ویراسته حسین نخعی، تهران: موسسه انتشارات امیرکبیر.
وحیدیان ­کامیار، تقی؛ (1379)  بدیع از دیدگاه زیبایی­شناسی؛ تهران: انتشارات دوستان.
وطواط، رشیدالدین؛ ­(1362) حدائق­السّحر فی ­دقائق­الشّعر؛ تصحیح عباس اقبال، تهران: کتابخانه سنایی­وطهوری.
ـــــــــ؛ (1339) دیوان؛ تصحیح سعید نفیسی، تهران: بارانی.
هدایت، رضاقلی­خان؛ (1331ه.ق.) مدارج البلاغه؛ شیراز: کتابفروشی معرفت.