بررسی مطلع در داستانهای کوتاه ایرانی (با تکیه بر داستان‌کوتاه‌نویسان شاخص پیش از انقلاب اسلامی)

نوع مقاله : پژوهشی اصیل (کامل)

نویسندگان
1 گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهرکرد
چکیده
طراحی مطلع برای داستان کوتاه با توجه به حجم این داستان و فرصت اندکی که نویسنده برای پردازش آن و جذب خواننده دارد، دشوار و نیازمند دقت بسیار است. از سویی هم تحلیل و بویژه تعیین حد و مرز مطلع داستان کوتاه در مقایسه با رمان یا داستان بلند، محتاج دقت و ظرافت بیشتر است؛ از این رو، هدف نگارنده این است که با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی، حد و مرز مطلع 224 داستان­ کوتاه از هشت نویسندۀ نامی ادب فارسی پیش از انقلاب اسلامی را تعیین کند و در گام بعد به دنبال تعیین سازوکارهای نویسندگان در زمینۀ شروع و پایاندهی به مطلع داستانها و نیز بررسی مهارت آنان در این زمینه است. نتایج نشان می­دهد که داستان‌کوتاه‌نویسان شاخص ادب فارسی به شروع ترکیبی و سپس صحنه­پردازی و شخصیت­پردازی نگاه ویژه­ای کرده‌اند. شروع­های مستقل از تنۀ داستان (بی­ربط) و نیم­صحنه از جمله سازوکارهایی­است که کمتر مورد کاربرد آنان قرار گرفته­است. در زمینۀ چگونگی پایاندهی به مطلع نیز به‌طور گسترده از شیوۀ شرح و تفصیل ماجرا، جلب­شدن توجه شخصیت اصلی به چیزی، ورود شخصیت اصلی/جدید به صحنۀ یا مکان جدید و مکالمه و برخورد شخصیت­ها با همدیگر، بهره برده‌اند؛ در ضمن، اغلب مطلع­ها و پایانبندیهای آنان با شگردهای صناعتمند و ماهرانه­ای طراحی شده‌اند و دلالت­کنندۀ خواننده به دیگر بخش­های داستان است و بدون جلب توجه او به بخش میانی داستان متصل می­شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آل­ا­حمد، جلال؛(1349) دید و بازدید؛ چ پنجم، تهران: امیرکبیر.
آل­ا­حمد، جلال؛(1357)  از رنجی که می­بریم؛ چ دوم، تهران: امیرکبیر.
آل­ا­حمد، جلال؛(1386) زن زیادی؛ چ دهم، تهران: فردوس.
آل­ا­حمد، جلال؛(1390) پنج داستان؛ چ سوم، قم: ژکان.
ابراهیمی، نادر؛(1396) براعت استهلال یا خوش­آغازی در ادبیات داستانی؛ تهران: روزبهان.
احمدی، نصرالله؛(1379) ساختار داستان کوتاه؛ شیراز: مؤسسۀ فرهنگی، هنری و انتشاراتی میرزای شیرازی.
اخوت، احمد؛(1371) دستور زبان داستان؛ تهران: فردا.
ارسطو؛ فن شعر؛ (1357)ترجمه و تحشیۀ عبدالحسین زرین­کوب، تهران: امیرکبیر.
اوکانر، فرانک؛(1381) صدای تنها (مطالعه و تحلیل ساختاری داستان کوتاه ترجمۀ شهلا فیلسوفی، تهران: اشاره.
باوی­ساجد، حبیب؛(1389) احمد محمود؛ تهران: افراز.
براهنی، رضا؛(1368) قصه­نویسی؛ تهران: البرز.
پاینده، حسین؛ (1393)گشودن رمان؛ چ دوم، تهران: مروارید.
دادور، المیرا؛(1383) «ویژگی­ها و راهبردهای نگارش داستان کوتاه»؛ مجله پژوهش زبان­های خارجی، ش 17، ص 29- 44.
راپ، ولادیمیر؛ (1368) ریخت­شناسی قصه­های پریان؛ ترجمۀ فریدون بدره­ای، تهران: انتشارات توس.
توماشفسکی، بوریس؛(1385) «درون­مایگان» نظریۀ ادبیات: متن­هایی از فرمالیست­های روس؛ ترجمۀ عاطفه طاهایی، تهران: اختران.
چوبک، صادق؛(1334) خیمه شب­بازی؛ چ دوم، انتشارات کتابخانۀ گوتمبرگ.
چوبک، صادق؛ (1355) انتری که لوطی­اش مرده بود؛ چ ششم، تهران: جاویدان.
چوبک، صادق؛(1351) روز اول قبر؛ چ دوم، تهران: جاویدان.
چوبک، صادق؛(1355) چراغ آخر؛ تهران: جاویدان.
دیبل، انسن؛(1391) طرح در داستان؛ ترجمۀ مهرنوش طلایی، اهواز: رسش.
ژوو، ونسان؛(1394) بوطیقای رمان؛ ترجمۀ نصرت حجازی، تهران: علمی و فرهنگی.
ساعدی، غلامحسین؛ (1356) شب­نشینی باشکوه؛ چ ششم، تهران: امیرکبیر.
ساعدی، غلامحسین؛(1345) دندیل؛ تهران: جوانه.
ساعدی، غلامحسین؛(1345) گور و گهواره؛ تهران: نگاه.
ساعدی، غلامحسین؛(1355) واهمه­های بی­نام و نشان؛ چ سوم، تهران: نیل.
سپانلو، محمدعلی؛(1384) بازآفرینی واقعیت؛ تهران: نشر ثالث.
صرفی، محمدرضا و همکاران؛(1388) «شیوه­های آغاز و پایان داستان در هزارویک شب»؛ پژوهش­های ادب عرفانی، دوره 3، ش 1، ص 31-54.
عبداللهیان، حمید؛(1381) شخصیت و شخصیت­پردازی در داستان معاصر؛ تهران: آن.
علوی، بزرگ؛(1357) چمدان؛ تهران: امیرکبیر.
علوی، بزرگ؛ (1381) گیله­مرد؛ تهران: نگاه.
علوی، بزرگ؛(1383) میرزا؛ تهران: نگاه.
قویمی، مهوش؛(1385) «در آستانۀ متن»؛ پژوهش زبان­های خارجی، دورۀ 12، ش 33، ص 115- 132.
گلستان، ابراهیم؛(1373) آذر، ماه آخر پاییز؛ چ پنجم، تهران: روزن.
گلستان، ابراهیم؛(1346) شکار سایه؛ چ دوم، تهران: روزن.
گلستان، ابراهیم؛(1372) جوی و دیوار و تشنه؛ چ پنجم، تهران: روزن.
گلستان، ابراهیم؛(1348) مدّ و مه؛ تهران: روزن.
گلشیری، هوشنگ؛(1356) مثل همیشه؛ چ سوم، تهران: زمان.
گلشیری، هوشنگ؛(1364) نمازخانۀ کوچک من؛ چ دوم، تهران: کتاب تهران.
گلشیری، هوشنگ؛(1362) جبه­خانه؛ تهران: کتاب تهران.
مارتین، والاس؛(1382) نظریه­های روایت؛ ترجمۀ محمد شهبا، تهران: هرمس.
مارکز، گابریل گارسیا؛(1380) ساعت شوم؛ ترجمۀ احمد گلشیری، تهران: نگاه.
محمود، احمد؛ مول؛(1336) تهران: امیرکبیر.
محمود، احمد؛(1339) دریا هنوز آرام است؛ انتشارات بنگاه مطبوعاتی گوتمبرگ.
محمود، احمد؛(1341) بیهودگی؛ تهران: امیرکبیر.
محمود، احمد؛(1356) زائری زیر باران؛ چ پنجم، تهران: امیرکبیر.
محمود، احمد؛(1356) غریبه­ها؛ چ سوم، تهران: امیرکبیر.
محمود، احمد؛(1356) پسرک بومی؛ چ سوم، تهران: امیرکبیر.
میرعابدینی، حسن؛(1387) صدسال داستان­نویسی در ایران؛ تهران: چشمه.
مینوی، مجتبی؛(1352) «پژوهشـگر سـتیهنده»؛ کتاب امروز، ش 6، ص 2-4.
نوربخش­رضایی، فریده­السادات؛(1395) بررسی و تحلیل ساز وکارهای شروع در داستان کوتاه فارسی؛ پایان­نامۀ کارشناسی­ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه گیلان.
نوروزیان، مسعود و همکاران؛ (1385)«هنر شروع در حکایات سعدی و داستان­های کوتاه غرب»؛ پژوهش زبان و ادبیات فارسی، ش 7، ص 42- 65.
هدایت، صادق؛(1385) زنده به گور؛ چ سوم، تهران: جامه­دران.
هدایت، صادق؛(1385) سه قطره خون؛ چ سوم، تهران: جامه­دران.
هدایت، صادق؛(1331) سایه روشن؛ چ دوم، تهران: امیرکبیر.
هدایت، صادق؛(1385) سگ ولگرد؛ چ سوم، تهران: جامه­دران.
یونسی، ابراهیم(1379)؛ هنر داستان­نویسی؛ چ ششم، تهران: سخن.
Funk, Robert. H ,(1988) The poetics of bibilical narrative, Sonoma: Plebridge.
Genette, GЀrard, (1987) Seuils, Paris. Seuil. coll. PoЀtique.
Janson, Tore, (1964) Latin prose prefaces: Studies in Literary convention, Almquist and wiksell.
Lubbock, Percy, (1957) The craft of fiction, London: Jonathan Cape.
Perry, Menakhem, (1979) Literary dynamics: How the order of a text creates its meaning, poetics today, vol 1.
Uspensky, Boris, (1973) A poetics of composition, U. of California.