شگردهای آفرینش طنز کلامی و موقعیت در رمان «خانوادۀ نیک‌اختر» اثر «ایرج پزشکزاد»

ایرج پزشکزاد از چهره‌های شاخص ادبیات طنز معاصر ایران است که در آثار خود، با نگاهی واقع‌گرایانه و انتقادی، تضادهای رفتاری و فرهنگی جامعه را به تصویر می‌کشد. رمان خانوادۀ نیک‌اختر از او، بستری مناسب برای مطالعۀ سازوکارهای زبانی و داستانی طنز است. مسئلۀ اصلی این پژوهش، تبیین چگونگی تکوین طنز در این اثر از طریق بررسی تقابل‌های کلامی و موقعیتی است. بر این اساس، پژوهش حاضر با اتخاذ روش توصیفی-تحلیلی، به استخراج و دسته‌بندی شگردهای طنزآفرین در دو سطح کلامی و موقعیت پرداخته است. یافته‌های آماری پژوهش نشان می‌دهد که در بخش طنز کلامی، شگردهای تضمین، اغراق و کنایه با بیشترین فراوانی، ارکان اصلی طنزپردازی نویسنده را تشکیل می‌دهند؛ به گونه‌ای که نویسنده با استفاده از ظرفیت‌های بینامتنی و زبان محاوره، فاصلۀ میان ذهنیت و عینیت شخصیت‌ها را برجسته می‌کند. در بخش طنز موقعیت نیز، یافته‌ها حاکی از آن است که طنز بیش از هر چیز بر پایۀ ناهم‌خوانی شخصیت با زمان و مکان و رفتارهای ناسازگار با جایگاه اجتماعی استوار است. این پژوهش نشان می‌دهد پزشکزاد چگونه با ترکیب سنت‌های بلاغی کلاسیک و ساختارهای نمایشی مدرن، موفق به خلق طنزی چندلایه شده است که فراتر از سرگرمی، به نقد بحران‌های هویتی و اخلاقی در غربت می‌پردازد.