طرحواره ­های تصویری نَفس در دفتر اول مثنوی سلسله الذهب جامی

نوع مقاله : پژوهشی اصیل (کامل)

نویسندگان
1 دانش آموخته دانشگاه گیلان
2 استاد گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه گیلان
چکیده
معنی­شناسی شناختی یکی از رویکردهای مهم در مطالعات نوین معنی­شناسی است. در رویکرد معنی­شناسیِ شناختی، معنا حاصل تجربۀ زیسته، ساختارهای ذهنی و نظام زبانی تلقی می­شود. یکی از مهمترین سازوکارهای مفهومی در این حوزه، طرحواره­های تصویری یا فضاهای ذهنی است که از طریق آنها مفاهیم انتزاعی در قالب ساختارهای ادراکی و قابل فهم سامان می­یابد. این ظرفیت شناختی­ در زبان عرفانی کارکردی ویژه می­یابد که با بیان تجربه­های شهودی و فرامادی سروکار دارد. پژوهش با هدف ارائه خوانشی شناختی از مفهوم نفس به بررسی طرحواره­های تصویریِ مرتبط با این مفهوم در دفتر اول مثنوی سلسه­الذهب جامی پرداخته است. در این تحلیل نفس عامل بازدارنده در مسیر سلوک و نیز به عنوان نیرویی فعال در ساختار وجودی انسان بررسی شده است. این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد زبانشناسیِ شناختی و بر اساس داده­های کتابخانه­ای انجام شده است. یافته­ها نشان می­دهد بازنماییِ شناختیِ نفس در این اثر در قالب سه طرحوارۀ اصلی قدرتی، حجمی و حرکتی شکل می‌گیرد و در این میان طرحوارۀ قدرتی بیشترین نقش را در مفهوم­سازی ایفا می­کند. نوآوری پژوهش در تحلیل شناختیِ مفهوم نفس و ارائه چهارچوبی برای مطالعه مفاهیم عرفانی بر اساس نظریۀ طرحواره­های تصویری است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم
آسیابادی، علی محمّدی و اسماعیل صادقی و معصومه طاهری؛(1391) «طرحوارۀ حجمی و کاربرد آن در بیان تجارب عرفانی»، نشریۀ پژوهشهای ادب عرفانی(گوهر گویا)، س ششم،
       ش دوم، پیاپی22، تابستان، ص141-162.
آسیابادی، علی محمّدی و معصومه طاهری؛(1391) «بررسی طرحوارۀ حجمی معبد و نور در مثنوی مولوی»، نشریۀ پژوهشهای ادب عرفانی(گوهر گویا)، س ششم، ش سوم، پیاپی23، پاییز و زمستان، ص95-124.
باقری خلیلی، علی اکبر و عارفه طاهری؛(1400) «طرح­وارۀ حرکتی در منطق الطیر عطار»، مجله مطالعات عرفانی، دانشکده ادبیات و زبانهای خارجی دانشگاه کاشان، ش سی وچهارم،
       پاییز و زمستان، ص67-94.
بیابانی، احمدرضا و یحیی طالبیان؛ (1391) «بررسی استعارۀ جهت­گیرانه و طرح­واره­های تصویری در شعر شاملو»، پژوهشنامۀ نقد ادبی، دورۀ1، ش یکم، بهار و تابستان، ص99-126.
حسینی، زهرا و پروین مرتضایی؛(1401) «بررسی و تحلیل طرح­واره­های تصویری نفس اماره در مثنوی­های عطار»، مجله علمی مطالعات عرفانی دانشگاه کاشان، ش سی و ششم، پاییز و زمستان، ص89-116.
دادور کاشانی، مستوره و سید حامد موسوی جروکانی؛ (1401) «بررسی طرحواره­های تصویری حسد وحسرت در بوستان سعدی»، پژوهشنامه ادبیات تعلیمی، س چهاردهم، ش پنجاه و پنجم، پاییز،  ص161-180.
دیروِن، رنه؛(1397) «گرایش­های اصلی در زبان­شناسی شناختی»، مترجم بیتا قوچانی، دوفصلنامه زبان کاوی، س چهارم، ش یک(پیاپی6)، بهار و تابستان، ص117-141.
سجادی، سیّدجعفر؛(1383) فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی، تهران: انتشارات طهوری.
شجاعی، حیدر؛(1379)  اشارات (فرهنگ اصطلاحات صوفیه)، تهران: انتشارات مجد.
صفوی، کورش؛(1397) درآمدی بر معنی­شناسی، چ ششم، تهران: انتشارات سوره مهر.
صفوی،کورش؛(1382) «بحثی درباره طرح­های تصویری از دیدگاه معنی­شناسی شناختی»، نشریۀ نامه فرهنگستان، دوره6، ش یکم(پیاپی21)، ص65-85.
فتوحی، محمود؛(1391) سبک­شناسی:نظریه­ها رویکردها و روش­ها، تهران: انتشارات سخن.
گلفام، ارسلان و فاطمه یوسفی­راد؛(1381) «زبان­شناسی شناختی و استعاره»، تازه­های علوم شناختی، دوره4، ش سوم(مسلسل15)، ص50-64.
مختاری، مسروره و رقیه آلیانی؛(1398) «استعاره­های ساختاری، جهتی و طرح­واره­های تصویری(عشق)در غزلیات شمس(بر اساس نظریه لیکاف و جانسون) »، فصلنامۀ هنر زبان، دورۀ4، ش چهار، ص59-76.
هجویری، علی بن عثمان؛(1400) کشف المحجوب، تصحیح محمود عابدی، تهران: انتشارات سروش.