بررسی و شناسایی ریشه‌های اندیشه‌های ایرانی در منابع عربی با استناد به شاهنامه (بررسی موردی امثال مولد و منابع عربی)

نوع مقاله : پژوهی اصیل

نویسندگان
1 استاد گروه زبان و ادبیات عرب دانشگاه ایلام
2 دانش آموخته زبان و ادبیات عرب دانشگاه رازی کرمانشاه
3 عضو هیئت علمی دانشگاه رازی . استاد گروه عربی
4 کارشناس ارشد زبان و ادبیات عرب دانشگاه رازی کرمانشاه
چکیده
مسئله اصلی این پژوهش شناسایی و تحلیل ریشه‌های اندیشه‌های ایرانی در منابع عربی با تکیه بر شاهنامه است. پرسش‌هایی که پژوهش در پی پاسخ به آنهاست عبارت‌است از اینکه منابع عربی چگونه ایرانی بودن مفاهیم و حکمت‌های فردوسی را تأیید می‌کند و به چه شیوه‌هایی از این اندیشه‌ها بهره برده‌است.
روش تحقیق بر پایه رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و مطالعه تطبیقی منابع فارسی و عربی است. داده‌ها از طریق فیشبرداری کتابخانه‌ای استخراج و سپس تحلیل مفهومی و ساختاری آنها انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد بسیاری از امثال مولّد و حکمت‌های عربیِ منسوب به حکمای ناشناخته از نظر معنا و ساخت با مضمونهای اخلاقی و خردورزانه فردوسی و آثار اندرزنامه‌ای ایران هم‌ریشه است. تطبیق نمونه‌ها آشکار ساخت که بیش از سی مثل و حکم عربی دارای منشأ ایرانی است.
نتیجه پژوهش بیانگر این است که منابع عربی، افزون بر انعکاس فرهنگ ایرانی، می‌تواند ابزار مؤثری برای بازشناسی هویت فکری و اخلاقی ایران در سده‌های چهارم تا ششم هجری دانسته شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابن جوزی، ابوالفرج؛ (1412)؛ المنتظم فی تاریخ الامم والملوک؛ محقق: محمد عبدالقادر عطاء، بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن فاتک، ابوالوفاء المبشّر؛ (1980)؛ مختار الحکم والمحاسن الکلم؛ حقّقه وقدّم له وعلّق علیه عبدالرّحمن بدوی، بیروت: المؤسّسة العربیة.
ابن قتیبة الدینوری، ابو محمد عبدالله بن مسلم؛ (بی‌تا)؛ عیون الاخبار؛ بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن‌مسکویه، ابو علی احمد بن محمد؛ (1358)؛ الحکمة الخالدة؛ حققه وقدم له عبدالرحمن بدوی، تهران: دانشگاه تهران.
ابن مقفّع، عبدالله؛ (بی‌تا)؛ الأدب الصغیر والادب الکبیر؛ بیروت: دارالبیروت للطباعة و النشر.
----------؛ (1936)؛ کلیله ودمنه؛ قاهره: مطبعة الأمیریة ببولاق.
ابن منظور الأنصاری الرویفعی، محمد بن مکرم بن علی؛ (1408) لسان العرب؛ الطبعة الاولی، بیروت: دارالاحیاء التراث العربی.
آذرباد مهرسپندان؛ (1382) رهام اشه؛ تهران: مؤسّسة انتشاراتی تیمورزاده.
اردشیر بن بابک ؛(1967) عهد اردشیر؛تحقیق احسان عباس، احسان، بیروت: دارصادر.
امینی، امیر قلی؛ (1389) فرهنگ عوام؛ تهران: مازیار.
بهمنیاری، احمد؛ (1369) داستان‌نامة بهمنیاری؛ چ سوم، به کوشش فریدون بهمنیار، تهران: دانشگاه تهران.
پرهام باقر؛ (1386)  با نگاه فردوسی، مبانی نقد خرد سیاسی در ایران؛ تهران: نشر مرکز تهران
التوحیدی، ابوحیان؛ (1988) البصائر و الذخائر؛ تحقیق وداد القاضی، بیروت: دار صادر.
ثعالبی، ابو منصور؛ (2003) التمثیل والمحاضرة؛ بیروت: دار والمکتیة الهلال.
----------؛ (1981) التمثیل والمحاضرة؛ المحقق: عبدالفتاح محمد الحلو، بیروت: دارالکتب العربیة
----------؛ (بی‌تا) الاعجاز والایجاز؛ بغداد: مکتبة دارالبیان.
الجاحظ؛ (1983) الآمل والمأمول؛ تحقیق محمد رضا ششن، دارالکتاب الجدید.
الجرجانی، قاضی علی بن‌عبدالعزیز؛ (2006) الوساطة بین المتنبّی و خصومه؛ تحقیق و شرح: محمّد ابوالفضل ابراهیم، علی محمّد البجاوی، بیروت: المکتبة العصریّة.
حافظ، شمس الدین محمد؛ (1386) دیوان؛ مشهد: ارسلان.
خلیل زخریا، الیاس؛ (1996) کلیله و دمنه؛ بیروت: دارالاندلس.
دبیر سیاقی، ‌سیدمحمد؛(1396)  زندگینامه فردوسی؛ بی‌جا.
دهخدا، علی اکبر؛ (1361) امثال و حکم؛ تهران: امیر کبیر.
ذوالفقاری، حسن؛ (1388) فرهنگ بزرگ ضرب المثل‌های فارسی؛ تهران: معین.
----------؛ (1378) داستان‌های امثال؛ چ سوم، تهران: مازیار.
راغب الاصفهانی، ابوالقاسم الحسین بن محمد بن المفضل؛ (1420) محاضرات الادباء ومحاورات الشعراء والبلغاء؛ حققه وضبط نصوصه وعلق حواشیه الدکتور عمر الطباع، لبنان: شرکة دار الارقم للطباعة والنشر.
زیات، احمد حسن؛ (بی‌تا) تاریخ الأدب العربی؛ دمشق: منشورات دارالحکمة.
زیدان، جرجی؛ (1983) تاریخ آداب اللغة العربیة؛ بیروت: منشورات دار مکتبة الحیاة.
سامرایی، ابراهیم؛ (1373) زبان شناسی تطبیقی؛ مترجم سید حسن سیدی، سبزوار: انتشارات تربیت معلم سبزوار.
سعدی، مشرف الدین مصلح بن عبدالله؛ (1368) گلستان؛ به‌کوشش دکتر خلیل خطیب رهبر، چ پنجم، تهران: صفی علیشاه.
----------؛ (1387) کلّیات سعدی؛ به اهتمام بهمن خلیفه بناروانی، تهران: امیر کبیر.
سنایی غزنوی؛ (1381) طریق التحقیق؛ مترجم: غلامرضا دهبد، به کوشش بواتاس، تهران: سروش.
شکورزاده، ابراهیم؛ (1372) ده هزار مثل فارسی وبیست و پنج هزار معادل آنها؛ مشهد: آستان قدس رضوی.
ضیف، شوقی؛ (1427) تاریخ الادب العربی العباسی الاول؛ قم: ذوی القربی.
الطرطوشی، محمد بن الولید؛ (1990) سراج الملوک؛ تحقیق جعفر البیاتی، الطبعة الأولی، ریاض: الریس للکتب والنشر.
العاکوب، عیسی علی؛ (1989) تاثیر الحکم الفارسیة فی الأدب العربی؛ الطبعة الاولی، دمشق: دارطلاس للدراسات و الترجمة و النشر.
عبود، مارون؛ (1960) أدب العرب؛ بیروت: دارالثقافة.
العسکری، ابوهلال؛ (1988) جمهرة الامثال؛ بیروت: دارالجیل.
عفیفی، رحیم؛ (1383) اساطیر و فرهنگ ایران؛ تهران: توس.
علی بیگی، حسین؛ (1387) «تاریخ نگاران: ابن مقفّع»؛ کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، ش 125، ص 84-85.
عنصرالمعالی، کیکاووس بن‌اسکندر؛ (1366) قابوس نامه؛ به کوشش غلامحسین یوسفی، تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
غنیمی هلال، محمد؛ (بی‌تا) الأدب المقارن؛ قاهره: دار نهضة مصر للطبع والنشر.
الفاخوری، حنا؛ (1987) تاریخ الادب العربی؛ الطبعة الثانیة، تهران: توس.
فائزی، مجتبی؛ (1329) «ابن مقفّع 2» زبان و ادبیات؛ ارمغان، ش 243، ص 141-144.
فردوسی، ابوالقاسم؛ (1386) شاهنامه؛ بر پایة چاپ مسکو، تهران: هرمس.
قاآنی؛ (1361) دیوان؛ به کوشش محمد جعفر محجوب، تهران: امیر کبیر.
قرطبی، امام ابو عمر؛ (بی‌تا) بهجة المجالس وانس المجالس؛ ج اول، بیروت: دارالکتب العلمیة.
قطامش، عبدالمجید؛ (1988) الامثال العربیة دراسة تاریخیة تحلیلیة؛ دمشق: دارالفکر للطباعة و التوزیع.
متون پهلوی؛ (1371) گردآورنده: جاماسب جی منوچهر جی جاماسب، گزارش سعید عریان، کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
محجوب، محمد جعفر؛ (1349) دربارة کلیله و دمنه؛ چ دوم، تهران: خوارزمی.
محمدى ملایری، محمد؛ (1384) فرهنگ ایرانى پیش از اسلام؛ چ پنجم، تهران: طوس.
----------؛ (1379) تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی؛ پیوست یک، انتشارات توس.
مستوفى، حمد الله؛ (1387) تاریخ گزیده؛ به اهتمام عبد الحسین نوایى، انتشارات امیر کبیر، چ پنجم.
مفتاح الحداد، فیصل؛ (1998) الامثال المولّدة و اثرها فی الحیاة الادبیة فی العصر العباسی حتی نهایة القرن الرابع الهجری؛ بنغازی: منشورات جامعة قاریونس.
المیدانی، ابو الفضل؛ (2003) مجمع الأمثال؛ ج 1 و 2، تحقیق قصی الحسین، بیروت: دار ومکتبة الهلال.
نظری منظم، هادی؛ (1389) «ادبیات تطبیقی تعریف و زمینه‌های پژوهش»؛ نشریة ادبیات تطبیقی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، س اول، ش 2، ص 221-237.
نفیسی، سعید؛ (1310) «ده پند انوشروان»؛ مجلّة ارمغان، س دوازدهم، ش 9، ص 626-623.
همایی، جلال الدین؛ (1370) معانی و بیان؛ نشر هما.
الوطواط، الامام العلامة ابواسحاق برهان الدین الکتبی؛ (بی‌تا) غررالخصائص الواضحة والنقائص الفاضحة؛ بیروت: دارالصعب.
الیوسی، الحسن؛ (1402) المحاضرات فی اللغة و الأدب؛ تحقیق وشرح محمد حجى وأحمد شرقاوی، بیروت: دار الغرب الاسلامى.