تحلیل گفتمان زیست‌محیطی جنگ در رمان زمین سوخته بر اساس مفهوم قدرت در اندیشه‌ فوکو

نوع مقاله : پژوهی اصیل

نویسندگان
1 فارغ‌التحصیل دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید چمران اهواز. اهواز. ایران.
2 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید چمران اهواز. اهواز. ایران.
3 دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید چمران اهواز. اهواز. ایران
چکیده
رمان زمین سوخته، بازتولیدی به تأثیرپذیری از گفتمان جنگ است که اپیستمه ­ای خاص را یعنی تقابل گفتمان ژئوپلتیک(توسعه ارضی) در سیاست خارجی عراق علیه گفتمان اسلامگرایی ارزش ­محور در سیاست خارجی ایران را بازنمایی و حقیقت- دانشی خاص خود را تولید می ­کند. با تحلیل گفتمان زیست­ محیطی جنگ به روش توصیفی- تحلیلی به این سؤال پاسخ خواهیم داد که تقابل دو گفتمان ژئوپلتیک و اسلامگرایی ارزش‌محور، باعث ایجاد چه اختلالاتی در محیط زیست طبیعی شده و این محیط زیست طبیعی بر ابعاد زندگی انسان از لحاظ جسمی و روحی چه تأثیراتی بر جای گذاشته است. نتایج پژوهش بیانگر این است که با ظهور اقتصاد سیاسی، که در جنگ عراق با ایران بر سر نفت نمودار است، مفهوم طبیعت دگرگون شده و حکومت عراق قوانین طبیعت را نادیده ­گرفته و با اعمال قدرت ناشی از گفتمان ژئوپلتیک(توسعه ارضی)، رخدادها و شکل­های جدیدی از رفتار را به بار ­آورده است که علاوه­بر آلودگی زیست­ محیطی، شکل­های جدیدی از رفتار را نه تنها در کنش­های انسانی، بلکه در کنش­هایی نیز به وجود ­آورده است که نویسنده به طبیعت نسبت می­ دهد که خود از همه­ جا آمدن قدرت و اینکه قدرت همه­ جا هست و شکل­های متکثر روابط قدرت را در اندیشه فوکو نمودار می­ سازد. تصاویر ارائه شده از رمان زمین سوخته احمد محمود، نشان می­ دهد که نه تنها انسانها بلکه طبیعت نیز محملی برای اجرای قدرت است. در خوانش رمان زمین سوخته، احمد محمود با گزاره­ های گوناگونی را در سامانه ­های معنایی جدید از طریق «طرد و نفی»، مشروعیت‌ بخشی به کنش­هایی چون دوری از جنگ تداعی می­ کند که پیامدهای وخیمی برای انسان و محیط زیستش را دارد؛ گفتمانی که در اندیشه فوکو سلب صلاحیت می‌شود و باید در حاشیه­ ها نگه داشته ­شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

استیبی، آرن؛ (1395) زبانشناسی زیست محیطی: زبان، محیط زیست داستانهایی که با آنها زندگی می­کنیم؛ ترجمه گروه مترجمان زیر نظر فردوس آقاگل­زاده، تهران: نشر نویسه پارسی.
اَنسار، پی­یر؛ (1394) ایدئولوژیها، کشمکش­ها و قدرت؛ ترجمه مجید شریف، تهران: قصیده­سرا، چ دوم.
پارساپور، زهرا؛(1395) ادبیات سبز/ مجموعه مقالات در نقد بومگرایانه ادبیات فارسی؛ تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
پارساپور، زهرا؛(1392) درباره­ نقد بومگرا/ گردآوری، مقدمه و ویرایش؛ مترجمان: عبدالله نوروزی، حسین فتحعلی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
پاینده، حسین؛(1390) داستان کوتاه در ایران(داستانهای پسامدرن)، ج سوم، تهران: نیلوفر.
پرستش، شهرام؛ جان نثاری، عباس؛(1390) روایت جنگ ایران و عراق در رمان؛  فصلنامه تحقیقات فرهنگی، (4)، ش 2، تابستان، ص 56-21.
تولان، مایکل؛(1398) روایت­شناسی: درآمدی زبانشناسی- انتقادی؛ ترجمه فاطمه علوی و فاطمه نعمتی، چ سوم، تهران: سمت.
حافظ­نیا، محمدرضا؛(1385) اصول و مفاهیم ژئوپلتیک؛ مشهد: آستان قدس رضوی.
دریفوس، هیوبرت­اِل؛ رابینو، پل؛(1379) میشل فوکو: فراسوی ساختارگرایی و هرمنوتیک؛ تهران:‌ نی، چ دوم.
ژیژک، اسلاوی؛(1385) به برهوت حقیقت خوش آمدید؛ ترجمه فتاح محمدی، زنجان:‌ هزاره سوم.
شهریاری، حیدر؛(1393) جنگ ایران و عراق از منظر تحلیل گفتمان؛ دو فصلنامه علمی- پژوهشی پژوهش سیاست نظری، ش پانزدهم، بهار و تابستان، ص 222-193.
شیخ­نوری، محمدامیر؛(1379) نقش نفت در جنگ عراق علیه ایران؛ نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی تبریز، ش 176-175، (43)، ص162-137.
عضدانلو، حمید؛(1400) از استعمار تا گفتمان استعمار(دریچه­ای به ادبیات و نظریه­های پسااستعماری؛ تهران:‌ نی، 1400.
فقیه حبیبی، علی؛(1393) راهبردهای احراز مسئولیت بین­المللی دولت فعلی عراق در تأدیه خسارات زیست­محیطی جنگ تحمیلی به ایران از طریق اجرای کامل قطعنامه 598 شورای امنیت، پژوهش­های مدیریت راهبردی، (21)، ش 57، بهار و تابستان، 143-117.
فوکو، میشل؛(1390) باید از جامعه دفاع کرد (درس­گفتارهای کلژ دوفرانس1976-1975)؛ ترجمه رضا نجف­زاده، تهران: رخ­داد نو.
_______ ؛(1378) مراقبت و تنبیه(تولد زندان)؛ ترجمه نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، تهران: نی.
________؛(1387الف) دانش و قدرت، ترجمه محمد ضیمران، چ چهارم، تهران: هرمس.
________؛(1387ب) نیچه، تبارشناسی، تاریخ، در متنهای برگزیده از مدرنیسم تا پست‌مدرنیسم؛ ترجمه نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، تهران: نی.
________؛(1390) اراده به دانستن؛ ترجمه نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، تهران: نی، چ ششم.
_______؛(1391) تولد زیست سیاست (درس­گفتارهای کلژ دوفرانس 1979-1978)؛ تهران: نی، چ دوم.
کرمخانی، حسام؛(1375) آلودگی صوتی و ارتعاشات؛  فصلنامه محیط زیست، ج هشتم، ش چهارم، تهران:‌ سازمان حفاظت محیط زیست.
لاج، دیوید؛ وات، ایان؛ ریچز، دیوید...؛(1374) نظریه رمان، ترجمه حسین پاینده، تهران:‌ نظر.
محمدی­اصل، عباس؛(1391) جامعه­شناسی میشل فوکو؛ تهران: گل­آذین، 1391.
محمود، احمد؛(1400) زمین سوخته؛ تهران: معین، چ سوم.
میلز، سارا؛(1397) میشل فوکو؛ ترجمه مرتضی نوری، تهران:‌ مرکز، چ چهارم.
نصر، سیدحسین؛(1392) انسان و طبیعت(بحران معنوی انسان متجدّد)؛ ترجمه عبدالرحیم گواهی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چ پنجم.
وینسنت، اندرو؛(1378) ایدئولوژیهای مدرن سیاسی؛ ترجمه مرتضی ثاقب­فر، تهران: ققنوس.
یونسی، ابراهیم؛ (1355) هنر داستان­نویسی؛ تهران:‌ امیرکبیر، چ سوم.
Halliday, Michael and Matthiessen, Christian,(2004) Introduction to Functional Grammar,3rdEdition. Hodder Arnold Pub.
Holmer, C. I.(1983) Handbook of Environmental Engineering: Volume 1: Air and Noise Pollution Control edited by LK Wang and Norman E. Pereira.
Foucault, M (1988), critical theory/ intellectual theory, interview with Gerard Raulet, in Kritzman (ed), Michel Foucault. pp. 20-47.
Fisher, Andy,(2002) Radical ecopsychology(Psychology in the Service of Life), State University of New York Press.
Locke, Terry, Critical Discourse Analysis, London: continuum, 2004
Maynard, Senko K,(2002) Linguistic Emotivity: Centrality of Place, the Topic-Comment Dynamic, and an Ideology of Pathos in Japanese Discourse, Publisher: John Benjamins.
Shapiro, Judith.(1999) Mao's war against nature: Politics and the environment in revolutionary China. American University.
Tomashow, Mitchell,(2002) Bringing the Biosphere Home Learning to Perceive Global Environmental Change, Cambridge, MIT Press.
Van dijk, Teun a,(2008) Discourse Studies, London: SAGE Publications Ltd.
Wilcnmentox Jr, William A.(2007) The modern military and the environment: The laws of peace and war. Gover Institutes.