واکاوی آیرونی در روایت‌پردازی طوطی‌نامۀ نخشبی

نوع مقاله : پژوهی اصیل

نویسنده
دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
چکیده
در این پژوهش، آیرونی به عنوان سازوکاری روایی در طوطی‌نامه بررسی، و نقش محوری آن در خلق معنای دوپهلو و چندگانه تحلیل می‌شود. پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی در پی پاسخ به این پرسش‌ها است: کدام گونه‌های آیرونی در این اثر غالب است و چگونه روایتهای فرعی طوطی در موقعیتی آیرونیک نسبت به داستان اصلی قرار می‌گیرد؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که آیرونی موقعیت، پرتکرارترین نوع در این کتاب است. این آیرونی از تقابل معنادار بین داستان اصلی که خود در قالب آیرونی نمایشی جای گرفته است و حکایتهای فرعی طوطی پدید می‌آید. حکایتهای فرعی در ظاهر برای پند و اندرز به خجسته روایت می‌شود؛ اما در باطن کارکردهایی چون فریب، تمسخر یا هشدار دارد. طوطی با دو شگرد معادل‌گذاری آیرونیک شخصیت‌ها و پایانهای آیرونیک، داستانهای فرعی را در موقعیتی آیرونیک نسبت به داستان اصلی قرار می‌دهد. افزون بر این، گونه‌های دیگری مانند آیرونی‌های کلامی، اخلاقی، رادیکال، تقدیر و سقراطی نیز با بسامد کمتر در متن حضور دارد. شخصیت طوطی با نقش دوگانۀ خیرخواه- فریبکار، عامل اصلی چندلایگی معنایی است که طوطی‌نامه را از اثری صرفاً تعلیمی و اخلاقی فراتر می‌برد. با توجه به اهمیت بنیادین آیرونی در ساختار این اثر، پژوهش خوانشی نو از ظرفیتهای روایت‌پردازی و لایه‌های پنهان معنایی آن ارائه می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

اصلانی، محمدرضا؛ (1385)  فرهنگ واژگان و اصطلاحات طنز (همراه با نمونه‌های متعدد برای مدخل‌ها)؛ تهران: کاروان. 
انصاری‌فرد، غلام‌رضا و همکاران؛ (1394) «آیرونی و رویکرد آن در چرند و پرند دهخدا»؛ تحلیل و نقد متون زبان و ادبیات فارسی، دوره 7، ش 25، ص47-71.  
انوشه، حسن؛ (1381) دانشنامۀ ادب فارسی؛ تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.   
پاینده، حسین؛ (1385) نقد ادبی و دموکراسی؛ تهران: نیلوفر.   
حاجی‌آقابابایی، محمدرضا؛ (1396) «بررسی روایت‌شناسانۀ طوطی‌نامه»؛ متن‌پژوهی ادبی، دوره 21، ش74، ص53-78. 
خائفی، عباس و شیما تقی‌پورکندسر؛ (1395) «جنبه‌های آیرونی در مجالس سبعه مولوی و
     معارف بهاءولد»؛ بهارستان سخن ( ادبیات فارسی)، ش31، ص 127- 142.   
داد، سیما؛ (1385) فرهنگ اصطلاحات ادبی؛ تهران: مروارید.
رحیمی، پوپک؛ (1395) آیرونی و بررسی نقش آن در شکل‌گیری ادبیات نمایشی ایران؛ تهران: سبزان.
روستایی‌راد، الهام و مهین پناهی؛ (1394) «آیرونی در شطحیات بایزید بسطامی»؛ پژوهش زبان و ادبیات فارسی، ش 36، ص50-35.
شمیسا، سیروس؛ (1379) بیان؛ تهران: فردوس.
فتوحی، محمود؛ (1387) «ساخت‌شکنی بلاغی: نقش صناعات بلاغی در شکست و واسازی متن»؛ فصلنامۀ نقد ادبی، ش3، ص 109-135.
فرای، نورتروپ؛ (1377) تحلیل نقد؛ ترجمۀ صالح حسینی، تهران: نیلوفر.
قنبری، حسن و همکاران؛ (1403) «تحلیل عنصر زمان و مکان در طوطی‌نامه، سمک‌عیار، داراب‌نامه و امیرارسلان»؛ سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، س 17، ش 100، ص111-134. 
کیرکگور، سورن؛ (1396) مفهوم آیرونی با ارجاع مدام به سقراط؛ ترجمۀ ترجمۀ صالح نجفی، تهران: مرکز.
مکاریک، ایرنا‌ریما؛ (1385) دانش‌نامۀ نظریه‌های ادبی معاصر؛ ترجمۀ مهران مهاجر و محمد نبوی، تهران: آگه.
موکه، داگلاس کالین؛ (1401) آیرونی؛ ترجمۀ حسن افشار، تهران: مرکز.
نبی‌لو، علیرضا و منوچهر اکبری؛ (1386) «تحلیل عناصر داستانی طوطی‌نامه»؛ پژوهشهای ادبی، س پنجم، ش 18، ص 141- 163.
نخشبی، ضیا‌ءالدین؛ (1372) طوطی‌نامه؛ به‌اهتمام فتح‌الله مجتبایی و غلامعلی آریا، تهران: منوچهری.
Abrams, M.H; Harpham, Geoffrey (2008). A Glossary of Literary Terms. Wadsworth Publishing.