استشهاد به اشعار عربی در ادب پارسی در آثار تاریخی سدۀ 6 تا 8 هجری

نفوذ زبان و ادب عربی در ادبیات فارسی به حدی گسترده است که از سطح واژگان و برخی نکات صرفی و نحوی فراتر رفته و در قالب حضور اشعار در لابه‌لای متون فارسی پدیدار شده است. این نمود در موارد متعددی به‌صورت اضافۀ استشهادیه است که در آن، شعر عربی برای متن فارسی، نقش دستوری دارد. بررسی متون فارسی نشان می‌دهد که استشهاد به شعر برخی از شاعران عرب، بسامد بسیار بالایی دارد و این نکته هرگز تصادفی نیست. ما در این نوشتار، آثار تاریخی سده‌های شش تا هشت هجری را از منظرِ جامعه‌شناسی استشهاد به اشعار عربی در متون فارسی، تغییر شأن سرایش اشعار، مضامین شعری- ابیات تکراری و اختلاف ضبط متن عربی با متن فارسی کاویده‌ایم. این بررسی نشان می‌دهد که نویسندگان ایرانی عمدتاً به شعر شاعرانی استشهاد کرده‌اند که یا ایرانی‌اند یا ارتباط عمیقی با ایرانیان دارند. از دیگر سو، گاه نویسندگان ایرانی، شعر عربی را از شأن سرایشِ اولیۀ آن جدا کرده و در ساختار دیگری به کار برده‌اند. همچنین تعداد مشخصی از ابیات و مضامین عربی در متون فارسی تکرار می‌شوند. درنهایت باید گفت که به‌احتمال فراوان نویسندگان ایرانی به‌جای مراجعه به دیوان شاعر عرب یا متون مرجع عربی، هنگام استشهاد به شعری، از متون پیشین فارسی استفاده کرده و به‌نوعی از آثار پیشینیان رونویسی کرده‌اند.