استشهاد به اشعار عربی در ادب پارسی در آثار تاریخی سدۀ 6 تا 8 هجری

نوع مقاله : پژوهی اصیل

نویسندگان
1 استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران.
2 غلامعباس رضایی - دکتری دانشیار گروه زبان و ادبیات عرب، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
نفوذ زبان و ادب عربی در ادبیات فارسی به حدی است که از سطح واژگان و برخی نکات صرفی و نحوی فراتر رفته و در قالب حضور اشعار در لابه‌لای متون فارسی پدیدار شده است. این نمود در موارد متعددی به‌صورت اضافۀ استشهادیه است که در آن، شعر عربی برای متن فارسی، نقش دستوری دارد. بررسی متون فارسی نشان می‌دهد که استشهاد به شعر برخی از شاعران عرب، بسامد بسیار زیادی دارد و این نکته هرگز تصادفی نیست. در این نوشتار، آثار تاریخی سده‌های شش تا هشت هجری از دید جامعه‌شناسی استشهاد به اشعار عربی در متون فارسی، تغییر شأن سرایش اشعار، مضمونهای شعری- ابیات تکراری و اختلاف ضبط متن عربی با متن فارسی کاویده شده‌است. این بررسی نشان می‌دهد که نویسندگان ایرانی عمدتاً به شعر شاعرانی استشهاد کرده‌اند که یا ایرانی‌اند (ابوالفتح بُستی، ابوبکر خوارزمی و طُغرائی اصفهانی) یا با ایرانیان ارتباط عمیقی دارند (متنبی، ابوتمام و بحتری). از دیگر سو، گاه نویسندگان ایرانی، شعر عربی را از شأن سرایشِ اولیۀ آن جدا کرده و در ساختارِ مدنظر خود به کار برده‌ و به نوعی شأن سرایش شعر را تغییر داده‌اند. هم‌چنین تعداد مشخصی از ابیات و مضمونهای عربی در متون فارسی تکرار می‌شود که آن را می‌توان نوعی ویژگی سبکی به شمار آورد. درنهایت باید گفت که به‌احتمال فراوان نویسندگان ایرانی به‌جای مراجعه به دیوان شاعر عرب یا متون مرجع عربی، هنگام استشهاد به شعری از متون پیشین فارسی استفاده کرده و به‌نوعی از آثار پیشینیان رونویسی کرده‌اند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آقسرایی، محمود بن محمد؛(1362) تاریخ سلاجقه یا مسامرة الاخبار و مسایرة الاخیار؛ به تحقیق عثمان توران، تهران: اساطیر.
أبزون العُمانی، أبزون مهبرد الکافی المجوسی العمانی؛(1404ق)  الدیوان؛ تحقیق: هلال ناجی، جامعة قطر.
ابن اسفندیار؛(1396) تاریخ طبرستان؛ تصحیح: عباس اقبال آشتیانی، تهران: کلاله خاور.
ابن بی‌بی، حسین بن محمد رغدی؛(1390)  الاوامر العلائیه فی الامور العلائیه؛ به اهتمام ژاله متحدین، تهران: پژوهشگاه.
ابن دُرید الأزدی، أبو بکر محمد بن حسن؛(1414ق)  شرح مقصورة ابن درید؛ شارح: الخطیب التبریزی، تحقیق: فخری الدین قباوة، بـیروت: مکتبة المعارف.
ابن عربشاه، أحمد بن محمد؛(1421ق)  فاکهة الخلفاء و مفاکهة الظرفاء؛ تحقیق: ایمن عبدالجابر بحیری، القاهرة: دار الآفاق العربـیة.
أبو إسحاق الغَزّی؛(1429ق) دیوان الغزّی؛ تحقیق: عبدالرزاق حسین، دبی: مرکز جمعة الماجد للثقافة و التراث.
أبو بَکر الخوارزمی؛(1418ق)  الدیوان؛ تحقیق: حامد صدقی، تهران: میراث مکتوب.
أبو تَمَّام، حبیب بن أوسِ الطائی؛(1414ق)  الدیوان؛ شرح الخطیب التبریزی، بـیروت: دار الکتاب العربی.
ابوالرجاء قمی؛(1363)  تاریخ الوزراء؛ به تصحیح محمدتقی دانش پژوه، تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی. مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی (پژوهشگاه).
_____؛(1388) ذیل نفثة المصدور؛ به تصحیح حسین مدرسی طباطبایی، تهران: مجلس شورای اسلامی. کتابخانه، موزه و مرکز اسناد.
أبو الفَتح البُستی؛(1410ق)  الدیوان؛ تحقیق: وریّة الخظیب و لطفی الصقال، دمشق: مطبوعات مجمع اللغة العربـیة بدمشق.
أبو الفرج الإصفهانی، علی بن الحسین؛(1415ق)  الأغانی؛ تحقیق: إحسان عباس و إبراهیم السعافین و بکر عباس، بـیروت: دار إحیاء التراث العربی.
الأعلم الشَّنتَمَریّ؛(1413ق) شرح حماسة أبی تمام؛ تحقیق: علی المفضّل حمّودان، دبی: مرکز جمعة الماجد للثقافة و التراث.
افضل‌الدین کرمانی؛(1356) عقدالعلی للموقف الأعلی؛ تصحیح: علی‌محمد عامری نائینی و مقدمۀ محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران: روزبهان.
_____؛(1326) تاریخ افضل یا بدایع الازمان فی وقایع کرمان؛ به اهتمام مهدی بـیانی، تهران: دانشگاه تهران.
_____؛(1331) المضاف الی بدایع الازمان فی وقایع کرمان؛ به تصحیح و اهتمام عباس اقبال آشتیانی، چاپخانۀ مجلس.
البُحتُری، أبوعباده ولید بن عُبَیْد؛(بی‌تا) الدیوان؛ شرحه و التعلیق علیه: حسن کامل الصیرفی، القاهرة: دار المعارف.
بـیهقی، ابوالحسن علی بن زید؛(1345) تاریخ بـیهق؛ تصحیح احمد بهمنیار، تهران: فروغی.
بـیهقی، ابوالفضل محمد بن حسین؛(1356) تاریخ بـیهقی؛ تصحیح علی اکبر فیاض، مشهد: دانشگاه فردوسی.
بهار، محمد تقی؛(1389) سبک‌شناسی؛ تهران: امیر کبیر. 1389ش.
الثعالِبی أبومنصور عبدالملک بن محمد؛(بی‌تا) الإعجاز و الإیجاز؛ تحقیق: محمد إبراهیم سلیم، قاهرة: مکتبة القرآن.
الجاحِظ، عمرو بن بحر؛(1988) البخلاء؛ تحقیق: عباس عبدالساتر، بـیروت: دار و مکتبة الهلال.
جرفادقانی (گلپایگانی)، ابو الشرف ناصح؛(1345)  ترجمۀ تاریخ یمینی؛ به اهتمام جعفر شعار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
جوینی، عطا ملک؛(1391) تاریخ جهانگشا؛ تصحیح محمد قزوینی، تهران: دنیای کتاب.
حافظ ابرو، عبدالله بن لطف الله؛(1380) زبدة التواریخ؛ تصحیح کمال حاج سیدجوادی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. سازمان چاپ و انتشارات. 1380ش.
الراغب الإصفهانی، أبوالقاسم حسین بن محمد؛(1420ق) محاضرات الأدباء و محاورات الشعراء و البلغاء؛ تحقیق: عمر فاروق طباع، بـیروت: شرکة دار الأرقم بن أبی الأرقم.
راوندی، محمد بن علی؛(1364) راحة الصدور و آیة السرور در تاریخ آل سلجوق؛ تصحیح
    محمد اقبال و مجتبی مینوی، تهران: امیرکبـیر.
رشیدالدین فضل الله؛(1386) جامع التواریخ (تاریخ سامانیان و بویهیان و غزنویان)؛ تصحیح محمد روشن، تهران: میراث مکتوب.
رشید وطواط، محمد بن محمد؛(1338) نامه‌ها (مکاتیب)؛ به کوشش قاسم تویسرکانی، تهران: دانشگاه تهران.
_____؛(1308) حدائق السحر فی دقائق الشعر؛ به کوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران: کاوه.
رضی الدین الأستر آبادی، محمد بن الحسن؛(بی‌تا) شرح الرضی على الکافیة؛ تحقیق: یوسف حسن‏ عمر، تهران: موسسة الصادق للطباعة و النشر. بی‌تا.
زیدری، شهاب‌الدین محمد؛(1386) نفثة المصدور؛ تصحیح و توضیح امیر حسین یزدگردی، چ سوم، تهران: توس.
_____؛(1384) سیرة جلال‌الدین منکبرنی؛ تصحیح مجتبی مینوی، تهران: علمی و فرهنگی.
سجاسی، اسحاق بن ابراهیم؛(1368) فرائد السلوک؛ تصحیح غلامرضا افراسیابی و عبدالوهاب نورانی وصال، تهران: پاژنگ.
السَّری الرّفاء، أبو الحسن السَّریّ بن أحمد بن السَّریّ الکِندی؛(1996) الدیوان؛ تقدیم و شرح: کرم البستانی، بـیروت: دار صادر.
سعدالدین وراوینی؛(1366) مرزبان نامه؛ به کوشش خلیل خطیب رهبر، تهران: صفی علیشاه.
شرف‌الدین قزوینی، فضل الله حسینی؛(1383) المعجم فی آثار ملوک العجم؛ تصحیح احمد فتوحی نسب، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ایران.
صفا، ذبـیح الله؛(1369)  تاریخ ادبیات در ایران؛ تهران: فردوس.
_____؛(1383)  تاریخ ادبیات ایران؛ تلخیص محمد ترابی، تهران: ققنوس.
طَرفَة بن العَبد؛(2000)  الدیوان؛ شرح: الأعلم الشَّنتَمَریّ، بـیروت: المؤسسة العربـیة.
الطُّغرَائِی، أبو اسماعیل مؤید الدین حسین؛(1406ق)  الدیوان؛ تحقیق: علی جواد الطاهر و یحیی الجبوری، دوحة: دار الکتب القطریة.
ظهیری سمرقندی، محمد بن علی؛(1349)  اغراض السیاسة؛ تصحیح جعفر شعار، تهران: دانشگاه تهران.
عبدالرزاق سمرقندی، عبدالرزاق بن اسحاق؛(1372) مطلع السعدین و مجمع البحرین؛ تصحیح محمد شفیع و عبدالحسین نوایی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگى.
عنصرالمعالی کیکاوس بن اسکندر؛(1347)  قابوس نامه؛ تصحیح سعید نفیسی، تهران: فروغی.
غزالی، محمد؛(1363) مکاتیب؛ تصحیح عباس اقبال آشتیانی، تهران: سنایی.
الفاخوری، حنا؛(بی‌تا) تاریخ الأدب العربی؛ ترجمۀ عبدالمحمد آیتی، تهران: توس.
فخر بناکتی؛(1348)  تاریخ بناکتی (روضة اولی الالباب فی معرفة التواریخ و الانساب)؛ به کوشش جعفر شعار، تهران: چاپخانه داورپناه.
فرّوخ، عمر؛(1401ق) تاریخ الأدب العربی؛ بیروت: دار العلم للملایین.
کاشانی، عبدالله بن علی؛(1384) تاریخ اولجایتو؛ به کوشش مهین حاجیان پور، تهران: علمی و فرهنگی.
المُتَنَبِّی، أبوالطَیّب أحمد بن حسین؛(2012)  الدیوان؛ شرح عبدالرحمن البرقوقی، القاهرة: موسسة هنداوی للتعلیم و الثقافة.
مَلَطیَّوی، محمد بن غازی؛(1938) روضة العقول؛ به کوشش هنری ماسه، پاریس.
مُنتَجَب الدین بدیع، علی بن احمد؛(1384) عَتَبَة الکَتَبَة؛ تصحیح محمد قزوینی و عباس اقبال آشتیانی، تهران: اساطیر.
منشی کرمانی؛(1362) سمط العلی للحضرة العلیا؛ تصحیح عباس اقبال آشتیانی، تهران: اساطیر.
میبدی، ابوالفضل؛(1356) کشف الاسرار و عدة الابرار؛ به سعی و اهتمام علی اصغر حکمت، تهران: امیر کبیر.
النّابِغَة الجَعدی، أبو لیلی قیس بن عبدالله؛(1988) الدیوان؛ تحقیق: واضح الصمد، بـیروت: دار صادر.
نصرالله منشی؛(1388) کلیله و دمنه؛ تصحیح و توضیح مجتبی مینوی، تهران: ثالث.