مبانی مشروعیت سیاسی حکومتها از نظر سعدی (مطالعۀ موردی چهار قصیدۀ مدحی)

نوع مقاله : پژوهی اصیل

نویسندگان
1 گروه زبان و دابیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
2 دانشیار گروه زبان و دابیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
3 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی از دانشکده ادبیات دانشگاه الزهرا، تهران، ایران
چکیده
در این پژوهش باتو‌جه‌به دودستگی اهل سیاست در دوران سعدی، چهار قصیده انتخاب شده است: دو قصیده خطاب به ممدوح مطلوب سعدی و دو قصیده خطاب به حاکم بیگانه. گزاره‌هایی که سعدی در توجیه پایه‌های قدرت حاکم و رویکردهای سیاسی حاکم مطلوب در مقابل نفی سیاستهای اشتباه مطرح می‌کند به‌وسیلۀ فرایندهای مشروعیت‌بخشی ون‌لیون تحلیل شده‌است. ون‌لیون فرایندهای مشروعیت‌بخشی را به این صورت دسته‌بندی می‌کند: اعتباربخشی، ارزشگذاری اخلاقی، عقلانی‌کردن و اسطوره‌سازی. برای تبیین عمیقتر متن و آشکار‌کردن تلاش سعدی برای تثبیت نظام حکمرانی مطلوب خود از مربع ایدئولوژیک ون‌دایک استفاده شده است. ون‌دایک معتقد است گفتمان برای تثبیت خود، خوبیهای خودی و بدیهای دیگری را برجسته می‌کند و خوبیهای دیگری و بدیهای خودی را نادیده می‌گیرد. با دقت در جدول داده‌های هر قصیده و متن قصاید می‌توان فهمید سعدی بیش از همه از ارزشگذاری اخلاقی و عقلانی‌کردن برای اقناع مخاطب استفاده کرده ولی اندیشه‌هایی که با این ابزارها مشروع شده‌است، هم‌چنین ساختار قصاید و لحن آنها در هر قصیده متفاوت است. در خطاب با خودی بر قدرتی که نتیجۀ لطف خدا، خرد، عدالت و نسب خانوادگی است، تأکید می‌کند و می‌کوشد جایگاه این قدرت را تثبیت کند؛ اما در رویارویی با دیگری با برجسته‌کردن زور بازو و شمشیر، او را از دیگر پشتوانه‌های قدرت سیاسی بی‌بهره می‌داند. سعدی قدرت پادشاه را لطف خدا می‌داند و قصد تغییر حاکم را ندارد؛ اما از نصیحت حکمرانی دست برنمی‌دارد که سیاستهایی عدالت‌محور ندارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

اسلامی، روح‌الله؛ (1397) سیاست‌نامۀ سعدی، تهران: انتشارات تیسا.
اقبال آشتیانی، عباس؛ (1388) تاریخ مغول، تهران: امیرکبیر.
امیدی، علی و احمدی‌نژاد، حمید؛ (1397) «غیریت‌سازی خاکستری در شاهنامه فردوسی بر اساس نظریه گفتمان لاکلائو و موفه»، مطالعات ملی، 19(2) (74)، ص23-42.
براون، ادوارد گرانویل؛ (1351) از سعدی تا جامی: تاریخ ادبی ایران از نیمۀ قرن هفتم تا آخر قرن نهم هجری، عصر استیلای مغول و تاتار، ترجمه و حواشی: علی‌اصغر حکمت، چ سوم، تهران: ابن‌سینا.
بیانی (اسلامی ندوشن)، شیرین؛ (1381) دین و دولت در ایران عهد مغول. تهران: مرکز نشر دانشگاهی. چ 2، ج 1و 2.
رضایی‌پناه، امیر و شوکتی‌مقرب، سمیه؛ (1395) تحلیل گفتمان سیاسی، چ 2، تهران: تیسا.
زرین‌کوب، عبدالحسین؛ (1386) حدیث خوش سعدی؛ تهران: سخن.
ــــــــ؛ (1386) با کاروان حله؛ چ پانزدهم، تهران: انتشارات علمی
شیمیزو، نائومی؛ (1390) معیارهای اخلاقی در آثار سدی؛ تهران: انتشارات علمیـفرهنگی.
طباطبایی، سیدجواد؛ (1386) دیباچه­ای بر نظریه انحطاط ایران؛ چ هفتم، تهران: مؤسّسۀ پژوهشی نگاه معاصر
ــــــــ؛  (1394) تاریخ اندیشۀ سیاسی در ایران؛ تهران: مینوی خرد.
فولادی، مهناز؛ محمد سرور مولایی، مهدی فرهادی منفرد؛ (1383) تأثیر حمله و حکومت مغول بر شعر فارسی؛ پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد دانشگاه الزهرا.
قزوینی، محمد؛ (1317) ممدوحین شیخ سعدی؛ تهران: مجلۀ «تعلیم و تربیت».
گرجی، مصطفی؛ زهرا حیاتی و سیدمحسن حسینی‌موخر؛ (1386) اصول مشترک هویت ایرانی از خلال متون عرفانی، از هویت ایرانی؛ تهران: انتشارات سوره مهر.
مصلح‌الدین سعدی شیرازی؛ (1389) قصاید سعدی؛ چ سوم، تهران: ققنوس.
موحد، ضیاء؛ (1378) سعدی؛ تهران: طرح نو.
ون‌دایک، تئو.ای؛ (1394) ایدئولوژی و گفتمان؛ ترجمه محسن نوبخت، تهران: سیاهرود.
ــــــــ؛ (1382) مطالعاتی در تحلیل گفتمان: از دستور متن تا گفتمان‌کاوی انتقادی؛ مترجم: پیروز ایزدی، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها.
یزدان‌پرست لاریجانی، محمدحمید؛ (1396) آتش پارسی (درنگی در روزگار، زندگی و اندیشۀ سعدی)؛ چ سوم، تهران: اطلاعات.
Kress, G. (1985). Discourse, text and readers: A sociocognitive approach. London: Routledge.
Van Leeuwen, T (2007). Legitimation in discourse and communication, London, Los Angeles, New Dehli and Singapore.
.ـــــــــــــــــــــــــــــــــ (2008). Discourse and practice, New tools for critical discourse analysis. New York: oxford university press. Van Leeuwen, T. (2008). Discourse and practice, New tools for critical discourse analysis. New York: oxford university press.
Van Dijk, T.A (2001). Multidisciplinary CDA: a plea for diversity, In R. Wodak& M. Meyer (eds), Methods of Critical Discourse Analysis. London: SAGE Publication.
ــــــــــــــــ (1995). Ideological Discourse Analysis. New Courant, 4, 135-161. Special issue Interdisciplinary approaches to discourse Analysis, ed. by Eija Ventola and Anna Solin; http://www.discourses.org/OldArticles.html.