مبانی مشروعیت سیاسی حکومت‌ها از نظر سعدی (مطالعۀ موردی چهار قصیدۀ مدحی)

اندیشه‌های سعدی پیرامون حکومت و توصیفش از قدرت سیاسیِ مطلوب و نامطلوب در فرهنگ ایرانی تأثیرگذار بوده و هست. در این پژوهش باتو‌جه‌به دودستگی اهل سیاست در آن دوران، چهار قصیده انتخاب شده؛ دو قصیده خطاب به ممدوح مطلوب سعدی و دو قصیده خطاب به حاکم بیگانه. گزاره‌هایی که سعدی در توجیه پایه‌های قدرت حاکم و رویکردهای سیاسی حاکم مطلوب در مقابل نفی سیاست‌های اشتباه مطرح می‌کند، به‌وسیلۀ فرایندهای مشروعیت‌بخشی ون‌لیون تحلیل شده‌اند. ون‌لیون فرایندهای مشروعیت‌بخشی را به این صورت دسته‌بندی می‌کند؛ اعتباربخشی، ارزش‌گذاری اخلاقی، عقلانی‌کردن و اسطوره‌سازی. برای تبیین عمیق‌تر متن و آشکار‌کردن تلاش سعدی برای تثبیت نظام حکمرانی مطلوب خود، از مربع ایدئولوژیک ون‌دایک استفاده شده است. ون‌دایک معتقد است گفتمان برای تثبیت خود، خوبی‌های خودی و بدی‌های دیگری را برجسته می‌کند و خوبی‌های دیگری و بدی‌های خودی را نادیده می‌گیرد. با دقت در جداول داده‌های هر قصیده و متن قصاید می‌توان فهمید سعدی بیش از همه از ارزش‌گذاری اخلاقی و عقلانی‌کردن برای اقناع مخاطب استفاده کرده ولی اندیشه‌هایی که با این ابزارها مشروع شده‌اند همچنین ساختار قصاید و لحن آن‌ها در هر قصیده متفاوت است. در خطاب با خودی بر قدرتی که نتیجۀ لطف خدا، خرد، عدالت و نسب خانوادگی است، تأکید می‌کند و می‌کوشد جایگاه این قدرت را تثبیت کند اما در مواجهه با دیگری با برجسته‌کردن زور بازو و شمشیر، او را از سایر پشتوانه‌های قدرت سیاسی بی‌بهره می‌داند. سعدی قدرت پادشاه را لطف خدا می‌داند و قصد تغییر حاکم را ندارد اما دست از نصیحت حکمرانی که سیاست‌هایی عدالت‌محور ندارد، برنمی‌دارد.