واژۀ «میزر» در بوستان و نقد و بررسی شروح آن

نوع مقاله : پژوهشی اصیل (کامل)

نویسندگان
دانشگاه پیام نور تهران
چکیده
واژه‌ مئزر/ میزر در بسیاری از متون کهن فارسی به‌کار رفته و تطوّر معنایی مختصری داشته‌است؛ از جمله در بوستان سعدی دوبار به‌کار رفته‌است که همه‌ شروح بوستان آن را لُنگ، شلوار و معادل آن معنا کرده‌اند. در صورتی که با بررسی بسیاری از شواهد متنی و فرامتنی، این معانی بهتر بود در حاشیه‌ ابیات می‌آمد. در کل به دلایل گوناگون ریشه‌شناختی، متن‌شناختی، جامعه‌شناختی و بافتاری، معانی‌ای که برای میزر در شروح بوستان آمده‌است درست و روشن نیست و به توضیح قاموس عرب می‌گراید که موجد اختلال مفهومی می‌شود. طبق قراینی که در مقاله ارائه شده، معنای دستار و عمامه در شرح این واژه مناسب و صریحتر است. نویسندگان بر این اعتقادند که معانی‌ای که در شرح این واژه در بوستان آورده‌اند در جایگاه معانی ثانوی شایسته‌تر است. مطالعه توضیح ابیات سعدی نشان می‌دهد که شارحان گرانمایه، بیش از هر معلوماتی از تسلط واژه‌شناسی خویش در قلمرو زبان عربی و فرهنگ پوشاک آن ممالک بهره برده‌اند. در این جستار سعی شده‌است با ارائه دلیل از زوایای مختلف، مرز باریک معانی این واژه مشخص و معانی دو بیت بوستان بی‌ابهام شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابن بطوطه؛ (1348)  سفرنامه؛ ترجمه محمّدعلی موّحد، تهران: فرانکلین.
ابن منظور، محمد ابن مکرّم؛ (1414) لسان العرب؛ الطبعه الثالثه، جزء 4، بیروت: دار صادر.
ادموندز، سیسیل جی؛(1367) کردها، ترک‌ها، عرب‌ها؛ ترجمه‌ ابراهیم یونسی، تهران: روزبهان.
ادیب الممالک فراهانی؛(1312) دیوان کامل؛ تصحیح و حواشی وحید دستگردی، تهران: ارمغان.
اسدی طوسی، علی بن احمد؛(1354) گرشاسبنامه؛ به اهتمام حبیب یغمایی، تهران: طهوری.
افلاکی، احمدبن اخی؛(1357) مناقب العارفین؛ به اهتمام تحسین یازجی، ج 2، تهران: دنیای کتاب.
انصاری، قاسم؛ (1371) «پنج متن در قلندری»؛ مجله یغما، یادنامه حبیب یغمایی، گردآوری ایرج افشار با همکاری قدرت الله روشن؛ تهران، انتشارات ایران، ج سی و دوم، بهار، ص 261- 282.
انوری، حسن؛ (1381) فرهنگ بزرگ سخن؛ تهران: سخن.
اوحدی مراغی، رکن الدین؛(1375) کلیات دیوان؛ به کوشش سعید نفیسی، تهران: امیرکبیر.
باخرزی، یحیی؛(1345) اوراد الاحباب و فصوص الاداب؛ به کوشش ایرج افشار، تهران: دانشگاه.
براومان، مئیر ام؛(1399) «ریشه‌ واژه‌ وزیر»؛ ترجمه‌ علی‌اشرف صادقی؛ فصلنامه‌ فرهنگبان، س دوم، ش‌ 6، ص 68- 73.
بهار، محمدتقی؛(1354) دیوان؛ ج 1، تهران: امیرکبیر.
بیهقی، ابوالفضل؛(1362) تاریخ بیهقی؛ به اهتمام غنی- فیاض، تهران: خواجو.
ـــــــــــ ؛(1384) تاریخ مسعودی؛ محمدرضا یوسفی، قم: دانشگاه قم.
پراپ، ولادیمیر؛(1371) ریشه‌های تاریخی قصه‌های پریان؛ ترجمه‌ فریدون بدره‌ای، تهران: توسن.
پریوش، محسن و محمدی، ذکرالله؛(1397) «تحلیل جامعه‌شناختی شهرآشوبها به عنوان تاریخ محلی منظوم در عصر تیموری»؛ نشریه متن پژوهی ادبی، ش 77،  ص 67- 92.
ترابی، علی‌اکبر؛(1383) جامعه‌شناسی ادبیات فارسی؛ تبریز: فروزش.
جامی، نورالدّین عبدالرحمان؛(1375) نفحات‌الانس من حضرات‌القدس؛ تصحیح محمود عابدی، تهران: اطلاعات.
ـــــــــــ ؛(1368) هفت اورنگ؛ تصحیح مرتضی مدرس گیلانی، تهران: سعدی، 1368.
حبیب خراسانی، حاج میرزا؛(1361) دیوان اشعار؛ به سعی و اهتمام علی حبیب، تهران: کتابفروشی
زوار.
حسن‌دوست، محمد؛(1393) فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی؛ ج 2، تهران: گروه نشر آثار
      فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
حموی، یاقوت؛(1414) معجم الأدباء، طبعه الأولی، جزء 4، بیروت: دار الغرب الإسلامی.
حمیدالدین بلخی؛(1362) مقامات حمیدی؛ تهران: شرکت تعاونی و نشر بین‌الملل.
خاقانی شروانی، افضل‌الدین؛(1375) دیوان؛ ویراسته جلال الدین کزازی، تهران: مرکز.
خالقی مطلق، جلال؛(1362) «گردشی در گرشاسبنامه (1)»؛ نشریه‌ ایران نامه، بهار، ش 3.
خلف تبریزی، محمد حسین؛(1357) برهان قاطع؛ به اهتمام محمد معین، چ سوم، تهران: امیرکبیر.
خواجوی کرمانی؛(بی‌تا) دیوان؛ با مقدمه مهدی افشار، تهران: انتشارات زرین.
دزی، ر، پ. آ؛(1359) فرهنگ البسه‌ مسلمانان؛ ترجمه‌ حسینعلی هروی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
دوبد، بارون؛ ادموندز، سیسیل جان؛ مینورسکی، ولادیمیر؛(1362) دو سفرنامه درباره لرستان؛ ترجمه سکندر امان‌اللهی بهاروند و لیلی بختیار، تهران: بابک.
دوپری، لوئیس؛(1379) افغانستان(تاریخ و جغرافیا)؛ ترجمه‌ جعفر رسولی، قم: مترجم.
دهخدا، علی‌اکبر؛(1373) لغت‌نامه؛ ج 8 و 13، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
راغب الاصفهانی؛(1412)  المفردات فی غریب القرآن؛ بیروت: دارالشامیه.
رامپوری، غیاث‌الدین محمد؛(1363) غیاث اللغات؛ به تصحیح محمددبیرسیاقی، به کوشش منصور ثروت، تهران: امیرکبیر.
رضایی باغ بیدی، حسن؛(1375) «بررسی چند واژه‌ دخیل هندی در شعر فارسی»؛ فصلنامه‌ فرهنگستان، ش 8، ص 103- 116.
ـــــــــــ ؛(1387) «ویژگی‌های زبان‌شناختی دیّاتسارون فارسی، متنی از سده‌ هفتم»؛ نشریه آیینه میراث، ش 42، ص 23-7.
سعدی؛ (1363)بوستان؛ تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی، تهران: خوارزمی.
ـــــــــــ ؛(1374) بوستان؛ شرح محمّد علی ناصح، به کوشش خلیل خطیب رهبر، تهران: صفی‌علیشاه.
ـــــــــــ ؛ (1375) شرح محمد خزائلی، تهران: جاویدان.
ـــــــــــ ؛(1365) کلیات سعدی؛ به اهتمام محمد علی فروغی، تهران: امیرکبیر.
ـــــــــــ ؛(1383) کلیات سعدی؛به اهتمام کمال اجتماعی جندقی، تهران: سخن.
ـــــــــــ ؛ (1370)کلیّات؛ تهران: محمّد.
سنایی، مجدود بن آدم؛(1362) دیوان؛ به اهتمام مدرس رضوی، تهران: سنایی.
ـــــــــــ ؛ (1362) مکاتیب سنایی؛ به اهتمام نذیر احمد، تهران: کتاب فرزان.
ـــــــــــ؛ (1359) حدیقة الحقیقه؛ تصحیح و تحشیه مدرس رضوی، تهران: دانشگاه تهران.
شرفکندی، عبدالرحمن؛(1369)  فرهنگ کردی- فارسی؛ تهران: سروش.
شفیعی کدکنی، محمدرضا؛(1397) «عیاری و شاطری در سندی بسیار مهم»؛ نشریه جستارهای نوین ادبی، شماره 200، بهار، ص 1- 16.
شهشهانی، سهیلا؛ (1374) تاریخچه پوشش سر در ایران؛ تهران: انتشارات مدبّر.
عبدالهی، عادل ؛(1395) رستمعلی‌زاده، ولی اله ؛قانع، بشیر؛ «زمینه‌های اجتماعی فرهنگی کنش‌های اقتصادی در میان زنان و پیامدهای آن»؛ نشریه مطالعات جامعه‌شناختی، ش 48، ص 123- 142.
عطّار نیشابوری؛(1399) الهی‌نامه؛ مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی، چ نهم، تهران: سخن.
غزالی، محمّد؛(1364) احیاء علوم الدّین؛ ترجمه مویدالدّین محمّد خوارزمی، به کوشش حسین خدیو جم، تهران: علمی- فرهنگی.
فاضل، محمود؛ (1354)«عمامه»؛ نشریه هنر و مردم، ش 157، آبان، ص 8- 14.
فرخی سیستانی؛(2535) دیوان؛ تهران: وزارت اطلاعات و جهانگردی.
فرغانی، سعید الدین سعید؛(1357) مشارق الدّراری؛ مقدمه و تعلیقات سید جلال‌الدّین آشتیانی، مشهد: دانشگاه فردوسی.
قاری یزدی، نظام الدین محمود؛(1359) دیوان البسه؛ به اهتمام محمد مشیری، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان.
قشیری، ابوالقاسم؛(1361) ترجمه رساله قشیریّه؛ تصحیح بدیع‌الزّمان فروزانفر، تهران: علمی- فرهنگی.
کرمی، محمدحسین؛(1377) «نقد کتاب بزم دیرینه‌ عروس»؛ مجله‌ شعر، ش 22، بهار، ص 9- 99.
کشوری، کیانوش؛(1392) «ادبیات فولکلوریک و نقش آن در فرهنگ لرستان»؛ همایش ملی بررسی سیر تحول ادبیات بومی لرستان.
کلیم کاشانی، ابوطالب؛(1387) دیوان؛ تصحیح حسین پرتو بیضایی، تهران: سنایی.
کمال‌الدین اسماعیل اصفهانی؛(1348) دیوان؛ به اهتمام حسین بحرالعلومی، تهران: کتابفروشی دهخدا.
گل عابدی، فاطمه؛ بصیری، محمدصادق؛ صرفی، محمدرضا؛ (1397) «نقد غزلی از مولانا براساس
نظریه نقد خیال ژیلبر دوران»؛ دو فصلنامه بلاغت کاربردی و نقد بلاغی، دوره 3، ش 2، (پیاپی 6)،  ص 78- 90.
گوهرین، سید صادق؛(1362) فرهنگ لغات و تعبیرات مثنوی؛ تهران: زوار.
لطف‌الله ابن ابی‌سعید، جمال‌الدّین؛(1371) حالات و سخنان ابوسعید ابوالخیر؛ تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگاه.
لطفی، علیرضا؛ مسجدی، حسین؛(1393) فرهنگ‌واره گرمابه؛ تهران: کتاب آبان.
مجد همگر یزدی؛(1375) دیوان؛ تصحیح احمد کرمی، تهران: انتشارات ما.
مدبّری، محمود؛(1370) شاعران بی‌دیوان؛ تهران: پانوس.
معدن‌کن، معصومه؛ (1382) بزم دیرینه عروس؛ تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
مناظر احسن، محمد؛(1369) زندگی اجتماعی در حکومت عباسیان؛ ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران: علمی فرهنگی.
منوچهری دامغانی؛ (1375) دیوان؛ به اهتمام سید محمد دبیرسیاقی، تهران: زوار.
موسوی، سید جلال؛(1398) «اشارات و مضمونهای دستار و دستاربندی در ادب فارسی»؛ پژوهشهای ادبی، س شانزدهم، ش 66، ص 143-180.
ـــــــــــ ؛(1397) «بی دستار شدن، اشکال و دلایل»، دو ماهنامه فرهنگ و ادبیات عامه، س ششم، ش 19، ص 47- 69.
مولوی، جلال‌الدین محمد؛(1378) کلیات شمس/ دیوان کبیر؛ با تصحیحات و حواشی بدیع الزمان فروزانفر، تهران: امیرکبیر.
مولوی، جلال‌الدّین؛(بی‌تا)  مثنوی معنوی؛ به همّت رینولد نیکلسون، تهران: مولی (افست).
ـــــــــــ ؛ (1362) فیه ما فیه؛ به اهتمام بدیع‌الزمّان فروزانفر، تهران: امیرکبیر.
المیبدی، رشیدالدّین؛(1389) کشف‌الاسرار و عده‌الابرار؛ به اهتمام علی‌اصغر حکمت، تهران: امیرکبیر.
ناصرخسرو؛ (1368) دیوان؛ تصحیح مینوی و محقق. تهران: دانشگاه تهران.
نفیسی، علی‌اکبر؛(2535) فرهنگ نفیسی(ناظم الاطبا)؛ ج پنجم، تهران: کتابفروشی خیام.
نوبان، مهرالزمان؛(1378) «پوشاک سنتی استان ایلام»؛ نشریه‌ کتاب ماه هنر، بهمن و اسفند، ش 18- 17. ص 9-36.
واعظ قروینی، ملا محمد رفیع؛(1359) دیوان؛ به کوشش سیدحسن سادات ناصری، تهران: مؤسسه مطبوعاتی علی اکبر علمی.
ولک، رنه؛ (1373) نظریه‌ ادبیات؛ ترجمه‌ ضیاء موّحد و پرویز مهاجر، تهران: علمی- فرهنگی.
یغمای جندقی؛ (1367) دیوان اشعار؛ به تصحیح سید علی آل‌داود، تهران: انتشارات توس.