تحلیل شاخصهای طنزساز حماسه‌های مضحک موش و گربه عبید زاکانی و شیخ بهایی با تأکید بر مخاطب نوجوان

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، دانشکده زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد رودهن، تهران، ایران .
2 استادیار، دانشکده زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد رودهن، تهران، ایران
3 دانشیار، دانشکده زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد زنجان، ایران،
چکیده
حماسه مضحک یکی از مهمترین انواع نقیضه‌پردازی به‌شمار می‌آید که با بهره‌گیری توأمان از عناصر متفاوت حماسه و طنز به بیان هدفی واحد در قالب متنی خلاقانه می‌پردازد. در این گونه‌ ادبی به کمک وارونگی محتوا و شکل حماسه فاخر و تلفیق آن با گفتمان طنز، ناهمسازی میان موضوع و سبک هر اثر در قالبی طنازانه و به کمک عنصر ناسازگاری به‌دست می‌آید؛ موضوعی که برای تأمین نیازهای مخاطب نوجوان با تأکید بر مشخصه‌های رشد آنان می‌تواند اثرگذاری بیشتری داشته باشد و موجب جذب بیشتر این طبقه خاص به سوی ادبیات در مقایسه با دیگر گزینه‌های نامطلوب فرهنگی شود. یکی از شناخته‌شده‌ترین عناوین حماسه‌های مضحک، تقابل نمادین میان موش و گربه است که بی‌شک مشهورترین آنها در آثار فارسی توسط عبید زاکانی و شیخ بهایی به رشته تحریر درآمده است. در تحقیق پیش رو، بررسی تطبیقی این دو اثر با استفاده از تحلیل محتوایی عناصر داستان ارائه شده است. این بررسی با بهره‌گیری از شاخصهای شناسایی شده طنزساز حاصل از ناسازگاری گفتمانی و معنایی در طنز صورت پذیرفته است. بر این اساس، تفاوتها و شباهتهای این ادیبان نامدار در پرداختن به یک ژانر با استفاده از روش مجموع وزنی به‌عنوان یکی از مهمترین روشهای تصمیم­گیری چندمعیاره شناسایی شده است. نتایج نشان می‌دهد که اثر موش و گربه شیخ بهایی امتیاز بیشتری را از دیدگاه شاخصهای طنز از جمله تحقیر، تشبیه به حیوانات، قلب اشیا، تحامق و تهکم به‌دست می‌آورد کسب می‌نماید و بنابراین ظرفیت مناسبتری برای خوانش گروه سنی نوجوان داراست.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


احدی، حسن و بنی جمالی، شکوه السادات؛ (1387) روانشناسی رشد (مفاهیم بنیادی در روانشناسی کودک)؛ تهران: انتشارات جیحون.
انصاری، پریا؛ فرزاد، عبدالحسین؛ (1397) «ارائه شاخص های مطلوب بازنویسی و داستان گزینی آثار حماسی در ادبیات کودک و نوجوان با تاکید بر شاهنامه فردوسی»؛ پژوهشنامه ادب حماسی (فرهنگ و ادب سابق)،ش 14(2)،ص 13-50.
انوشه، حسن؛ (1381) فرهنگنامة ادبی فارسی؛ تهران: سازمان چاپ و انتشارات.
ایبد، طاهره؛ (1395) داستانهای پیه‌چیه؛ تهران: امیرکبیر.
تجبر، نیما؛ (1390) نظریه‌ی طنز: بر بنیاد متون برجسته‌ طنز فارسی؛ تهران: نشر مهرویستا.
حُرّی، ابوالفضل؛ (1397) «کاربست نظریۀ معنایی انگاره- بنیاد در طنزهای اقلیمیِ رسالۀ دلگشا»؛ جستارهای زبانی، ش ۹ (۲) :ص۸۷-۶۳.
حقیقی، فرزام؛ (1399) «موش و گربه منسوب به عبید زاکانی و روایت های گوناگون آن»، فرهنگ و ادبیات عامه، ش 8(35)،ص 189-219.
خسرونژاد، مرتضی؛ (1389) معصومیت و تجربه (درآمدی بر فلسفه ادبیات)؛ چ سوم، تهران: مرکز.
خشوعی، مهدیه السادات؛ (1386) روانشناسی شوخی؛ اصفهان: نشر کنکاش.
درپر، مریم؛ (1391) «سبک شناسی انتقادی رویکردی نوین در بررسی سبک بر اساس تحلیل
    گفتمان انتقادی»؛ نقد ادبی؛ش ۵ (۱۷) :ص61-37.
درّی، زهرا؛ (1390) «برگی از کارنامه‌ موشان و گربگان در ادب فارسی»؛ فصلنامه تحقیقات تمثیلی در زبان و ادب فارسی؛ش 3(9)، ص 109-132.
دشتی، نسرین؛ (1397) «طنزآفرینی در داستان کودک (تحلیل آموزشی آفرینش طنزدر داستان کودک)»؛ دومین همایش بین المللی زبان و ادبیات فارسی، همدان.
شریفی، شهلا؛ کرامتی یزدی، سریرا؛ (1389) «معرفی نظریه انگاره معنایی طنز و بررسی ایرادات آن بر مبنای داده‌‌های زبان فارسی»؛ جستارهای زبانی، ش ۱ (۲) :ص ۱۰۹-۸۹.
شمس، محمدرضا؛ (1393) پهلوان پنبه؛ چ شانزدهم، تهران: نشر افق.
شمس، محمدرضا؛ (1387) تنبل پهلوان؛ تهران: کانون پرورشی و فکری کودکان و نوجوانان.
شیخ بهایی، محمد بن حسین؛ جواهری، غلام حسین؛ (۱۳۵۲) کلیا‌ت‌ اشعا‌ر و آثا‌ر فا‌رسی‌ شیخ‌ بها‌ءا‌لدین‌ محمد العا‌ملی‌ مشهور به‌ شیخ‌ بها‌ئی ۱۱)؛ تهران: کتابفروشی محمودی.
عبید زاکانی، عبیدالله؛ (بی‌تا) کلیات عبید زاکانی ۱۱)؛ تهران: پیک فرهنگ.
عرب نژاد، زینب؛ نصراصفهانی، محمد رضا؛ شریفی، غلامحسین؛ محمدی فشارکی، محسن؛ (1397) «بررسی تطبیقی دو حماسه مضحک موش و گربه و تجاوز به طره گیسو»؛ ادبیات تطبیقی (ادب و زبان نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی کرمان)،ش 10(19)، ص 135-156.
عسگری، مهرناز؛ فاضلی، مهبود؛ صلاحی مقدم، سهیلا؛ (1398) «تحلیل انتقادی گفتمان دو اثر طنزآمیز «دیوان خروس لاری» از ابوالقاسم حالت و «مجموعه آثار محمد علی افراشته» بر اساس الگوی ون لیوون»؛ پژوهشهای ادبی؛ش ۱۶ (۶۴) :ص ۸۸-۵۷.
فرکلاف، نورمن؛ (1379) تحلیل انتقادی گفتمان؛ ترجمه فاطمه شایسته پیران و همکاران، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها.
قاسم زاده، محمد؛ (1372) «حماسه مضحک»؛ نشریه کلمه، دوره هفتم و هشتم، ص 80-83.
قدیرمحسنی، عباس؛ (1397) یک بچه نخستین باهوش نه!، خیلی خیلی باهوش؛ تهران: خط‌خطی.
کاشفی خوانساری، سیدعلی؛ (1396) ادبیات نوجوان در آستانه تحولی دیگر؛ نقد کتاب کودک و نوجوان، ش(پیاپی 14)، ص 3-7.
کریچلی، سیمون؛ (1384) در باب طنز؛ ترجمه سهیل سُمی، تهران: نشر ققنوس.
متقی، حسین؛ (1389) «موش و گربه ها به روایت دست نویس های کهن»؛ کتاب طنز«5»،
 گردآوری سید عبدالجواد موسوی، تهران: سوره مهر، ص 74.
محمدی، علی؛ تسلیم جهرمی، فاطمه؛ (1393) «بررسی و تحلیل حماسه‌های «مضحک» و گونه‌های آن در زبان فارسی»؛ جستارهای نوین ادبی، ش 47(3)، ص 87-122.
موسویان، انسیه؛ (1393) «حساسیت طنز برای نوجوان»؛ کتاب ماه کودک و نوجوان، ش(8 پیاپی 200)، ص 69-73.
نصر اصفهانی، محمدرضا؛ پورعماد، سارا؛ (1397) «بررسی و تحلیل ژانر حماسۀ مضحک در
 ادبیات کودک و نوجوان با تکیه بر آثار منتخب»؛ مجموعه مقالات نخستین همایش ملی تحقیقات ادبی، دانشگاه علامه طباطبائی، ص 1-22.
نعمتی، یاسمین؛ ستاری، رضا؛ (1397) «تحلیل طنزپردازی در سه حماسه مضحک منظوم از منظر ناسازگاریها»؛ تاریخ ادبیات (پژوهشنامه علوم انسانی)، ش 11(2)، ص 77-100.
Norgaard, N, Busse, B, Montoro, R. (2010). Key Terms in Stylistics. London and New York: Continuum.
Wilkinson, Katherine, Andries, Valentina, Howarth, Danielle, Bonsall, Jane, Sabeti, Shari, McGeown, Sarah. (2020). “Reading During Adolescence: Why Adolescents Choose (or Do Not Choose) Books”. Journal of Adolescent & Adult Literacy. 64(2), 157-166. https://doi.org/10.1002/jaal.1065