از قافلۀ مقلدان نظامی پژو هشی در احوال و آثار رشحه اصفهانی

نوع مقاله : پژوهشی اصیل (کامل)

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، واحد شهرکرد، دانشگاه آزاد اسلامی شهرکرد،ایران.
2 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد شهرکرد، دانشگاه آزاد اسلامی، شهرکرد، ایران.
3 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد شهرکرد، دانشگاه آزاد اسلامی شهرکرد، ایران
چکیده
نظامی گنجه‌ای خالق منظومه‌های پنجگانه موسوم به خمسه، شاعر قرن ششم هجری و استاد فن مثنوی‌سرایی بزمی است. تقلید از نظامی گنجه‌ای در تاریخ ادبیات ایران و نظیره‌سازی از مثنویهای او بعد از قرن ششم رواج جدی یافت. نزدیک یک‌صد تن از شاعران فارسی‌زبان در طول هشت‌صد سال تاریخ ادبیات پس از نظامی موفق شدند در تقلید از وی مثنویهای داستانی با درونمایه حکمی، اخلاقی، عرفانی و تاریخی خلق کنند. یکی از مقلدان نظامی، رشحه اصفهانی شاعر سده سیزدهم بوده است. رشحه اصفهانی در مثنوی نوروز و جمشید، که به تقلید از لیلی و مجنون سرود، تلاش کرد که داستانی جذاب بیافریند و در خلال این داستان تذکره‌ای از شاعران هم‌عصر خود درج کند. تذکره منظوم رشحه در تعارض با فن مثنوی سرایی و به‌عنوان وصله‌ای نامناسب در میانه داستان عاشقانه توجه احمد گلچین معانی را برانگیخت. گلچین معانی این تذکره را از دل مثنوی بیرون کشید و مستقلاً منتشر کرد. در این پژوهش، که به شیوه توصیفی- تحلیلی نوشته شده‌است، منظومه نوروز و جمشید نقد و بررسی، و بر اساس نظریه‌های علمی، دلایل عدم توفیق مقلدان نظامی به‌طور عام و رشحه اصفهانی به‌طور خاص مشخص می‌شود. در خلال این پژوهش با احوال و آثار رشحه به‌عنوان شاعری توانا در سده سیزدهم آشنا می‌شویم.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


احمدی، بابک؛ (1382) ساختار و تأویل متن؛ چ6، تهران: مرکز.
اشیدری، گیتا؛ (1370) کشف الابیات خمسه نظامی گنجوی؛ تهران: دفتر مجامع و فعالیتهای فرهنگی.
مهدوی، مصلح‌الدین؛ (1387) اعلام اصفهان؛ تصحیح ، تحقیق و اضافات غلامرضا نصراللهی، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان، مرکز اصفهان شناسی و خانه ملل.
دیچز، دیوید؛ (1369) شیوه‌های نقد ادبی؛ ترجمه محمدتقی صدقیانی و غلامحسین یوسفی، تهران: علمی.
دیوان‌بیگی شیرازی، سید احمد؛ (1364) حدیقه الشعرا، ادب و فرهنگ در عصر قاجاریه؛ ج 1، تهران: انتشارات زرین.
ذوالفقاری، حسن؛ (1388) مقاله «مقایسه چهار روایت لیلی و مجنون نظامی، امیر خسرو، جامی و مکتبی»؛ متن‌شناسی ادب فارسی، دوره 45، ش 1، ص 53-89.
رشحه اصفهانی، محمدباقر؛ (بی‌تا) دست‌نویس مثنوی نوروز و جمشید؛ مضبوط در کتابخانه آستان قدس رضوی، شماره نگهداری 4656
زرین‌کوب، عبدالحسین؛ (1369) ارسطو و فن شعر؛ چ2، تهران: امیرکبیر.
ستاری، جلال؛(1375) عشق صوفیانه؛ چ2، تهران: مرکز.
سوانه، پیر؛ (1388) مبانی زیبایی‌شناسی؛ ترجمه محمد ابوالقاسمی، تهران: نشر ماهی.
شایگان‌فر، حمیدرضا؛ (1398) مدخل: نظامی گنجه‌ای؛ در دایره‌المعارف بزرگ اسلامی (دبا)، تهران: مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی. (https://www.cgie.org.ir/fa/article)
شفیعی کدکنی، محمدرضا؛ (1392) زبان شعر در نثر صوفیه؛ تهران: سخن.
شمیسا، سیروس؛ (1381) شاهدبازی در ادبیات فارسی؛ تهران: فردوس.
شیخ آغابزرگ تهرانی؛ (1408) الذریعه الی تصانیف الشیعه؛ ج 9، تهران: اسلامیه.
صفا، ذبیح الله؛ (1369) تاریخ ادبیات در ایران؛ ج2/3، چ5، تهران: فردوس.
فاضلی، آزاده و نیکخواه، مظاهر و حکیم‌آذر، محمد؛ (1401) مقاله «روش‌شناسی نگارش تذکرة منظوم نوروز و جمشید اثر رشحه اصفهانی و بررسی دلایل دخالت داستان در تذکره»؛ متن‌شناسی ادب فارسی، دوره 14، ش 1، پیاپی 53، ص 21-36.
گلچین معانی، احمد؛ (1363) تاریخ تذکره‌های فارسی؛ ج 2، تهران: سنایی.
مهاجر، مهران و نبوی، محمد؛ (1376) به سوی زبانشناسی شعر (رهیافتی نقشگرا)؛ تهران: مرکز.
نظامی گنجه‌ای؛ (1376) شرفنامه؛ با حواشی و تصحیح حسن وحید دستگردی، به کوشش سعید حمیدیان، تهران: قطره.
ـــــــــــ؛ (1376) گنجینه گنجوی؛ با حواشی و تصحیح حسن وحید دستگردی، به کوشش سعید حمیدیان، تهران: قطره.
ولک، رنه و وارن، آوستن؛ (1382) نظریه ادبیات؛ ترجمه ضیاء موحد و پرویز مهاجر، چ2، تهران: علمی و فرهنگی.
یان، مانفرد؛ (1397) روایت‌شناسی؛ ترجمه محمد راغب، تهران: ققنوس.