بررسی تطبیقی عامل وحشت‌آفرین و کارکرد آن در آثار حمیدرضا شاه‌آبادی (لالایی برای دختر مرده، چاه تاریکی و کابوس‌های خنده‌دار)

نوع مقاله : پژوهشی اصیل (کامل)

نویسندگان
1 استادیار زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شیراز
2 استاد زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شیراز
چکیده
هدف این پژوهش، بررسی و تحلیل چند رمان نوجوان ایرانی از یک نویسنده است تا از دید عامل وحشت‌آفرین بررسی و روشن شود این آثار ایرانی، تقلیدی صرف از آثار غربی است یا با ویژگیهای فرهنگی ایرانی وفق داده شده‌است و مشخص شود به‌کارگیری هیولا در این رمانها چه کارکردی دارد. برای این منظور سه کتاب شاخص در این زمینه یعنی لالایی برای دختر مرده، چاه تاریکی و کابوس‌های خنده‌دار انتخاب شد که هیولای ملموسی دارند؛ سپس، هیولای هر اثر از چند جنبه یعنی از نظر ماهیت، ماجراها و مفاهیم نمادین، بررسی و تحلیل شد. هم‌چنین برای مشخص شدن نوآوریها، این رمانها با نمونه‌های مشابه در آثار وحشت، اساطیر و افسانه‌ها مقایسه شد. بررسی تطبیقی عامل وحشت‌آفرین و کارکرد آن در این سه اثر، نشان داد که نویسنده، هوشمندانه و با شناخت صحیح از ذائقه مخاطب، مؤلفه‌های ژانر وحشت و بویژه هیولا را به کار می‌گیرد تا از جذابیت ذاتی ژانر وحشت بهره ببرد و مخاطب را جذب دنیای بازسازی ‌شده تاریخی خود کند. مطمئناً ترکیب تاریخ با وحشت، از یک سو می‌تواند بر جذابیت و خلاقیت اثر بیفزاید و از سوی دیگر ترکیب تاریخ با عناصر ماوراءالطبیعه وحشت به باورپذیری داستان کمک کند. همین ترکیب تاریخ دوران قاجار با هیولاهای ژانر وحشت است که این سه داستان را از هرگونه مشابه خارجی یا داخلی متمایز می‌سازد و آنها را حتی با وجود تکراری بودن برخی حوادث و مضمونها بدیع و نوآورانه جلوه می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آذسن، فربد؛ (1400) راهنمای خوره‌های ادبیات ژانری؛ ج اول، تهران: پریان.
آقاپور، فرزانه؛ (1396) تقابل در رمان نوجوان ایران (بررسی پنج رمان برگزیده)؛ رسالة دکتری تخصصی رشتة زبان و ادبیات فارسی- ادبیات غنایی، استاد راهنما: فریده پورگیو و سعید حسام‌پور، دانشگاه شیراز، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی.
آلموند، دیوید؛ (1396) دشت کیت؛ ترجمة محمد قصاع، تهران: قدیانی.
ابوعلی سینا؛ (1366) معراج‌نامه؛ تصحیح نجیب مایل هروی، تهران: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
احمدی‌سلیمانی، مهدیه‌سادات؛ (1395) آینده‌نگری ژانر وحشت در سینمای ایران؛ فیلم‌نامة بدون خداحافظی؛ استاد راهنما: احمد الستی، دانشگاه هنر تهران، پردیس بین‌المللی فارابی.
ارمی اول، سیما؛ (1397) سبک‌شناسی انتقادی رمان نوجوان فارسی دهة هشتاد؛ رسالة دکتری تخصصی رشتة زبان و ادبیات فارسی- ادبیات کودک و نوجوان، استاد راهنما: محمود فتوحی رودمعجنی و تیو ون لیون، دانشگاه فردوسی مشهد.
ارمی‌اول، سیما و محمود فتوحی‌رودمعجنی و محمد تقوی و محسن خلیلی؛ (1396) "اقتدار و هویت: بازنمایی روابط جنسیت در رمان لالایی برای دختر مرده اثر حمیدرضا شاه‌آبادی"؛ جستارهای ادبی، ش ۱۹۷، ص 25 تا 56.
استاین، آر. ال؛ (1395) اردوی نفرین‌شده؛ ترجمة شهره نورصالحی، تهران: پیدایش.
اسدی، سمانه؛ (1397) عنصر زبان در رمان نوجوان ایران (بررسی ده رمان برگزیده از ده نویسنده)؛ رسالة دکتری تخصصی رشتة زبان و ادبیات فارسی-ادبیات غنایی، استاد راهنما: کاووس حسن‌لی، دانشگاه شیراز، دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
اسلامی، حسام‌الدین؛ (1390) پیشینه و چشم‌انداز گونة وحشت در سینمای ایران؛ پایان‌نامة کارشناسی ارشد، استاد راهنما: سیدمحسن هاشمی، دانشگاه هنر تهران، دانشکده سینما و تئاتر.
اوریپید؛ (1393) تراژدی مده‌آ؛ ترجمه و تحلیل امیرحسن ندایی، تهران: افراز.
ایزدپناه، امین؛ (1396) "یک روایت، چند صدا: بررسی شیوه‌های گفت‌وگومندی و چندصدایی در رمان لالایی برای دختر مرده"؛ مطالعات ادبیات کودک، سال هشتم، ش پیاپی 16، ص 1 تا 22.
باتینگ، فرد؛ (1389) گوتیک؛ ترجمة علیرضا پلاسید، تهران: افراز.
بهرام‌پور، نوشین؛ (1395) الگوهای سینما وحشت امریکا از 1990 تا 2016؛ پایان‌نامة کارشناسی ارشد، استاد راهنما: محمد شهبا، دانشگاه هنر تهران، دانشکده سینما و تئاتر.
پابلوکی، دن؛ (1398) محبوس؛ ترجمة محمدرضا ملکی، تهران: پیدایش.
پاریندر، جئوفری؛ (1390) شناخت اساطیر آفریقا؛ ترجمة محمدحسین باجلان فرخی، تهران: اساطیر.
پیرصوفی املشی، زهرا؛ (1397) بررسی شخصیت و شخصیت‌پردازی در ده رمان برگزیدة نوجوان؛ رسالة دکتری تخصصی رشتة زبان و ادبیات فارسی- ادبیات غنایی، استاد راهنما: کاووس حسن‌لی، دانشگاه شیراز، پردیس بین‌الملل.
پیگوت، ژولیت؛ (1384) اساطیر ژاپن؛ ترجمة محمدحسین باجلان فرخی، تهران: اساطیر.
جکسون، شرلی؛ (1400) عمارت اشباح؛ ترجمة حسین یعقوبی، تهران: روزنه.
جوکاری، مهناز؛ (1393) بررسی شگردهای ارائة ایدئولوژی و راهکارهای خوانش انتقادی در چهار رمان نوجوان ایران؛ پایان‌نامة کارشناسی ارشد رشتة زبان و ادبیات فارسی- ادبیات کودک و نوجوان، استاد راهنما: مرتضی خسرو نژاد و سعید حسام‌پور، دانشگاه شیراز، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی.
 جوکاری، مهناز؛ (1399) بررسی فرایندهای گفتمانی شکل‌گیری سوژه در رمان نوجوان ایران؛ رسالة دکتری تخصصی رشتة زبان و ادبیات فارسی-ادبیات غنایی، استاد راهنما: سعید حسام‌پور، دانشگاه شیراز، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی.
جوکاری، مهناز و بهی حدایق؛ (1397) «کاوشی بر میزان نفوذ ایدئولوژی در رمان نوجوان، مورد مطالعه: رمان لالایی برای دختر مرده»؛  نقد و نظریة ادبی، سال سوم، ش پیاپی 16، ص 5 تا 29.
حسینی، سید حسن؛ (1391) فرهنگ کوچک وحشت؛ تهران: انتشارات ساقی.
حنیف، محمد و محسن حنیف؛ (1397) بومی‌سازی رئالیسم جادویی در ایران؛ تهران: علمی‌وفرهنگی.
خلیق‌فرد، پرستو و جواد مهربان قزلحصار و سمیرا عرفانی عابدی نوعان؛ (1399). «بررسی عنصر شخصیت در ژانر وحشت داستانهای کودک و نوجوان ایرانی»؛ پژوهشنامة علمی‌تخصصی اورمزد، ش 52، ص 85 - 104.
دانته، آلیگیری؛ (1393) کمدی الهی؛ دوزخ؛ ج اول، ترجمة شجاع‌الدین شفا، تهران: امیرکبیر.
دانکن، استفن؛ (1391)  فیلم‌نامه‌نویسی ژانر؛ ترجمة وحیداله موسوی، تهران: ساقی.
درویشیان، علی‌اشرف و رضا خندان؛ (1398) فرهنگ افسانه‌های مردم ایران؛ ج اول، تهران: ماهریس.
رحمتی، شهزاد؛ (1397) شب تاریک روح؛ جایگاه و ارزشهای گونة وحشت؛ تهران: چترنگ.
رفیعی، سمیرا؛ (1396) شیوه‌های بازنمود خشونت در پنج رمان برگزیدة نوجوان؛ پایان‌نامة کارشناسی ارشد رشتة زبان و ادبیات فارسی- ادبیات کودک و نوجوان، استاد راهنما: زهرا ریاحی زمین و فریده پورگیو، دانشگاه شیراز، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی.
رقایب‌پور حسن‌کیاده، فاطمه؛ (1399) بدن، زنانگی و هویت در رمان نوجوان؛ پایان‌نامة کارشناسی ارشد رشتة زبان و ادبیات فارسی-ادبیات کودک و نوجوان، استاد راهنما: نگین صفری‌نژاد بی‌نظیر، دانشگاه گیلان، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی.
شاه‌آبادی، حمیدرضا؛ (1391)  لالایی برای دختر مرده؛ تهران: افق.
شاه‌آبادی، حمیدرضا؛ (1398 الف) شب خندق؛ تهران: افق.
شاه‌آبادی، حمیدرضا؛ (1398ب) وقتی مژی گم شد؛ تهران: کانون پرورش فکری کودکان‌ونوجوانان.
شاه‌آبادی، حمیدرضا؛ (1399 الف) چاه تاریکی؛ تهران: افق.
شاه‌آبادی، حمیدرضا؛ (1399 ب)  قبرستان عمودی؛ تهران: افق.
شاه‌آبادی، حمیدرضا؛ (1400) کابوسهای خنده‌دار؛ تهران: افق.
شکسپیر، ویلیام؛ (1381) هاملت؛ مجموعة آثار نمایشی ویلیام شکسپیر؛ ج دوم، ترجمة علاءالدین پازارگادی، تهران: سروش.
شوالیه، ژان و آلن گربران؛ (1388) فرهنگ نمادها؛ ج اول، ترجمه و تحقیق سودابه فضایلی، تهران: جیحون.
فوکس، کاترین؛ (1395)  سینمای فانتزی؛ ترجمة علی‌ظفر قهرمانی‌نژاد، تهران: بیدگل.
قاسمی، مرتضی؛ (1399) مطالعة فرهنگی شخصیت شرور در فیلمهای ژانر وحشت در سینمای امریکا از سال 2000 تاکنون؛ پایان‌نامة کارشناسی ارشد، استاد راهنما: شهاب‌الدین عادل، دانشگاه هنر تهران، دانشکدة سینما و تئاتر.
قلزم، زهره؛ (1392)  نقد و بررسی نقشهای جنسیتی ده رمان نوجوان برگزیده دهة هشتاد بر اساس نظریة «جنسیت و نوع ادبی» از دیدگاه جان استیونز؛ پایان‌نامة کارشناسی ارشد رشتة زبان و ادبیات فارسی-ادبیات کودک و نوجوان، استاد راهنما: فریده پورگیو، دانشگاه شیراز، پردیس بین‌الملل.
کریستی، آگاتا؛ (1395) ده بچه زنگی؛ ترجمة خسرو سمیعی، تهران: هرمس، کتابهای کارآگاه.
گذرآبادی، محمد؛ (1393) فرهنگ فیلم‌نامه؛ تهران: بنیاد سینمایی فارابی.
گراهام‌اسمیت، ست؛ (1394) غرور و تعصب و زامبیها؛ ج اول، کتاب دوم، ترجمة بهنام حاجی‌زاده، تهران: باژ.
لاوکرفت، هوارد فیلیپس؛ (1395) مقالة «هراس ماوراءالطبیعه در ادبیات» از کتاب کلید سیمین، ترجمة کاتارینا ورزی، تهران: پریان.
لویمی، سهیلا؛ (1399) «پژوهشی در مضامین داستانهای ترسناک در ادبیات کودک و نوجوان ایران»؛ تهران: ششمین همایش بین‌المللی مطالعات زبان و ادبیات در جهان اسلام.
مرتضایی، پروین؛ (1400) «نشانه‌شناسی ادبی داستان لالایی برای دختر مردة حمیدرضا شاه‌آبادی»؛  مطالعات ادبیات کودک؛ س دوازدهم، ش پیاپی ۲۴، ص  263- 288.
نطنزی، یحیی؛ (1398)  راهنمای ژانر؛ تهران: چشمه.
نورتراپ، مایکل؛ (1396) جویندگان مقبره 1؛ کتاب مردگان؛ ترجمة فریبا چاوشی، تهران: هوپا.
ویرژیل؛ (1399)  انه‌اید؛ ترجمة میرجلال‌الدین کزازی، تهران: مرکز.
هان، مری‌داونینگ؛ (1400)  عمیق و تاریک و خطرناک؛ ترجمة نگار شجاعی، تهران: پرتقال.
هروی، بنجامین؛ (1400) شب مردگان زنده؛ ترجمة ایمان رهبر، تهران: خوب.
King, Stephen (1983). Danse Macabre (Epub Version(. New York: Penguin Publishing Group, Berkley.
Lutz, John (2010). The Philosophy of Horror. “Zombies of the World, Unite Class Struggle and Alienation in Land of the Dead”. Edited by Thomas Fahy, United States of America: The University Press of Kentucky.
Ochoa, George (2011). Deformed and destructive beings: the purpose of horror films. Jefferson, North Carolina: McFarland & Company, Inc., Publishers.
Wagner, Hank (2007). Icons of Horror and the Supernatural, an Encyclopedia of Our Worst Nightmares, volume 2. “The Serial Killer”. Edited by S. T. Joshi. Westport, Connecticut: Greenwood Press.