بلاغت صفات هنری در اشعار ایرج‌میرزا

نوع مقاله : پژوهشی اصیل (کامل)

نویسنده
گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد دورود، دانشگاه آزاد اسلامی، دورود، ایران
چکیده
صفات هنری، یکی از مؤلفه‌های مهم بلاغت در اشعار ایرج‌میرزاست. صفات هنری، در بلاغت اروپاییان همواره مورد توجه بوده اما در علوم ادبی سنتی ما جز در تنسیق‌الصفات، به آن توجهی نشده است. به‌رغم بی‌توجهی گذشتگان، منتقدان معاصر، برای صفت هنری ارزش بسیار قایل شده‌اند. در این مقاله، تعریف استاد فرشیدورد از صفات هنری و نقشهای آن مبنا بوده است؛ نقشهایی مانند کنایه، تشبیه، استعاره، تشخیص، ایجاز و اطناب، تجسیم و تنوع و همبستگی شاعرانه. این مقاله، در صدد است نقش صفات هنری را در برجستگی زبان شعر ایرج‌میرزا و در بلاغت اشعارش بررسی کند منظور از همبستگی شاعرانه، اینست که واژگان با رعایت چند جانبۀ تناسبات لفظی، معنایی و آوایی گزینش شوند، یکدیگر را در آغوش بکشند و غیر از وحدتی که برای انتقال پیام ایجاد می‌کنند؛ جزء به جزء با هم سازگاری داشته باشند، به این معنی که نتوان یک واژۀ برگزیدۀ شاعر را به واژگان هم‌وزن و هم‌معنی دیگر تغییر داد. بنابر یافته‌های این پژوهش، ایرج‌میرزا، از صفات هنری در زمینه‌های مختلف با هدف بلاغت‌افزایی استفاده می‌کند و بسآمد صفات هنری با کارکرد تشبیه، ایجاز و اطناب، تقابل و تجسیم صحنه‌ها در دیوانش بیشتر و هنری‌تر از دیگر کارکردهای بلاغی صفات است؛ صفات هنری به کار رفته در دیوان او نوآورانه و دارای ارزش دلالتگری و جمال شناسانۀ بالاست.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابریشمی، احمد؛(1377)  مثل شناسی و مثل نگاری؛ تهران : زیور.                              
 احمدی گیوی، حسن و انوری، حسن؛(1377) دستور زبان فارسی؛ چ20 ،تهران: فاطمی.
امیری، سید محمد؛ محمودی لاهیجی، سید علی؛(1393) «بررسی تطبیقی کاربرد صفت های هنری در شاهنامه و ایلیاد و ادیسه  هومر»، کهن نامه ادب فارسی،س پنجم،دوره 5، ش 2، ص23-44.       
ایرج میرزا ؛ (1352) دیوان اشعار؛ محمد جعفر محجوب، تهران: نشر اندیشه.
بهمنیار، احمد؛(1381) داستان‌های بهمنیاری؛ چاپ سوم ، تهران: انتشارات دانشگاه تهران. 
حسین پور سرکاریزی، احمد؛(1395) « ارزش بلاغی و زیباشناسی صفت.» فصلنامه تخصصی زبان و ادبیات فارسی؛ دوره12، ش 7 ، ص155-172.
دهباشی، علی؛(1387) شرح آثار و احوال ایرج میرزا؛ تهران: اختران.  
ذوالفقاری، حسن؛(1387) «تفاوت کنایه با ضرب المثل»؛  پژوهش زبان و ادب فارسی، دوره 6، ش10، ص  1-10.            
رازی، شمس الدین محمد بن قیس؛(1338) المعجم فی معاییر اشعار العجم؛ مصـحح محمـد قزوینـی و مدرس رضوی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
سکاکی، ابویعقوب یوسف بن محمد؛ (1420) مفتاح العلوم، الطبعه الاولی، بیروت: لبنان،
 دارالکتب العلمیه.    
شریفی، غلامحسین؛ کردبچه، لیلا؛ (1393) ، «ایجاز و صنایع ادبی، زیربنای کاریکلماتور»، ادبیات پارسی معاصر؛ دوره 4، ش3، ص117-140 .
شفیعی کدکنی، محمد رضا؛(1378)  صورخیال در شعر فارسی؛ چ7 ،تهران: آگه.
ــــــــــــ ؛(1381) موسیقی شعر؛ چ7 ،تهران: آگه.                
شمیسا، سیروس؛(1386) بیان و معانی، تهران: میترا.
فتّاحی، سهیل؛ پرنیان، موسی؛ سالمیان، غلامرضا؛(1398) « صفت‌های شاعرانه، هنر پنهان در تاریخ بیهقی» ، فنون ادبی، دوره 11، ش3 ، ص83-96 .              
فرشیدورد، خسرو؛ (1382) دربارۀ ادبیات و نقد ادبی؛ چاپ چهارم، تهران: امیرکبیر.    
فرشیدورد، خسرو؛(1376) «صفات ادبی و شاعرانه در دیوان حافظ»، آشنا؛ ش 37 ، 38 و 39 ؛ ص1-10.        
عسکری، ابو هلال؛ (1372) معیارالبلاغه، ترجمه محمد جواد نصیری، تهران: موسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
کردبچه، لیلا؛ آقاحسینی، حسین؛ هاشمی، سیدمرتضی؛ (1396) « کاربرد صفت در شعر معاصر»، فنون ادبی، دورۀ9، ش2، ص 1-16.
همایی، جلال الدین؛(1386) فنون بلاغت و صناعات ادبی؛ چ 26 ،تهران: هما. 
Holman, H. C. (1980). A Handbook to Literature, Based on the Original Edition by William Flint Thrall and Addison Hibbard,  Indianapolis: Bobbs-Merrill Education Pub.